Lễ hội Tháp Bà Ponagar là một trong những di sản văn hóa phi vật thể quốc gia quan trọng bậc nhất, đại diện cho tinh thần đoàn kết và sự giao thoa bền bỉ giữa văn hóa Chăm – Việt tại dải đất miền Trung. Cứ mỗi độ tháng Ba âm lịch, hàng vạn người dân và du khách lại cùng hướng về đồi Cù Lao để chiêm bái Thánh Mẫu, cầu mong sự bình an và no ấm cho gia đình.
Bài viết sau đây từ Vanhoavn sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện nhất về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như lịch trình chi tiết của lễ hội đặc sắc này.
Nguồn gốc và lịch sử của lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang
Khi nhắc đến du lịch tâm linh tại thành phố biển, câu hỏi lễ hội Tháp Bà Ponagar ngày mấy luôn là điều được du khách quan tâm hàng đầu.
Thực tế, lễ hội Việt này gắn liền với quần thể kiến trúc kiến trúc Chăm Pa cổ kính trên đồi Cù Lao, nơi thờ phụng nữ thần Po Inu Nagar – Người mẹ xứ sở của vương quốc Chăm Pa xưa.
Hình tượng Thiên Y A Na Thánh Mẫu
Theo dòng chảy lịch sử, khi người Việt di cư vào vùng đất Khánh Hòa, họ đã tiếp nhận tín ngưỡng thờ Mẫu của người Chăm một cách tự nhiên. Hình tượng Po Inu Nagar đã được Việt hóa thành Thiên Y A Na Thánh Mẫu, một vị Thượng đẳng thần được các triều đại phong kiến Việt Nam sắc phong chính thức.
Truyền thuyết về Mẹ xứ sở
Dân gian lưu truyền rằng, Thánh Mẫu là người có công đức vô lượng khi dạy dân cách trồng lúa nước, dệt vải thêu hoa và chăn nuôi gia súc. Nhờ có Mẹ, người dân thoát khỏi cảnh đói nghèo, xây dựng nên những xóm làng trù phú. Vì lẽ đó, lễ hội Tháp Bà Ponagar không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là dịp để hậu thế bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với tổ tiên và những người có công khai phá vùng đất này.
Ý nghĩa và giá trị di sản quốc gia của lễ hội Tháp Bà Ponagar
Không phải ngẫu nhiên mà lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang lại có sức sống mãnh liệt qua hàng thế kỷ. Đây là không gian văn hóa hội tụ các giá trị lịch sử, nghệ thuật và nhân sinh quan sâu sắc của cư dân miền Trung:
- Thắt chặt tình đoàn kết: Nơi tề tựu của cộng đồng người Kinh, Chăm, Raglai và nhiều dân tộc thiểu số khác từ Tây Nguyên đổ về, cùng chung một lòng thành kính dâng lên Mẫu.
- Gìn giữ bản sắc truyền thống: Từ các điệu múa bóng, hát văn cho đến nghi thức tế lễ cổ truyền đều được bảo tồn nguyên vẹn, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về cội nguồn.
- Biểu tượng tâm linh của Khánh Hòa: Hình ảnh Mẹ Ponagar luôn là điểm tựa tinh thần vững chắc, tiếp thêm sức mạnh cho ngư dân vươn khơi bám biển và người nông dân cần mẫn trên đồng ruộng.
- Phát triển du lịch bền vững: Với sự độc đáo của mình, lễ hội góp phần quảng bá hình ảnh Nha Trang ra thế giới, thu hút khách quốc tế đến tìm hiểu về văn hóa Việt Nam.
Thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Tháp Bà
Để có một hành trình khám phá trọn vẹn và không bỏ lỡ những khoảnh khắc linh thiêng nhất, du khách cần lưu ý về thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Tháp Bà Ponagar như sau:
- Địa điểm: Khu di tích lịch sử – văn hóa quốc gia Tháp Bà Ponagar.
- Vị trí: Đỉnh đồi Cù Lao, phường Vĩnh Phước, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa.
- Thời gian chính thức: Từ ngày 20 đến 23 tháng 3 âm lịch hằng năm.
- Giai đoạn chuẩn bị: Khoảng 1 tuần trước ngày khai hội (Trang hoàng đền tháp, tiếp đón các đoàn xa).
Không khí hội hè thường bắt đầu nhen nhóm từ trước đó cả tuần. Việc nắm bắt chính xác khung thời gian này giúp bạn chứng kiến trọn vẹn những nghi thức quan trọng nhất, đặc biệt là đêm hội hoa đăng lung linh trên mặt sông Cái.
Phần Lễ Tháp Bà: Nơi hội tụ tinh hoa tín ngưỡng Việt – Chăm
Phần Lễ tại lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang được thực hiện cực kỳ nghiêm ngặt theo các nghi thức cổ truyền, thể hiện sự thành kính tuyệt đối đối với bậc thánh nhân.
Lễ thay y (Ngày 20 tháng 3 âm lịch)
Lễ thay y là nghi thức mở đầu quan trọng nhất, diễn ra vào đúng giờ Ngọ. Sau khi khấn vái xin phép, Ban nghi lễ sẽ tiến hành tắm tượng bằng nước thơm (nấu từ 5 loại hoa và rượu), sau đó khoác lên tượng Mẫu bộ xiêm y mới lộng lẫy do người dân dâng cúng.
Những bộ đồ cũ sau khi thay ra sẽ được trưng bày để nhân dân chiêm ngưỡng, nước tắm tượng cũng được người dân xin về với niềm tin mang lại may mắn, sức khỏe cho trẻ nhỏ.
Lễ thả hoa đăng trên sông Cái
Vào tối ngày 20 tháng 3, hàng ngàn ngọn nến lung linh cùng hoa đăng được thả xuống dòng sông Cái. Nghi lễ này mang ý nghĩa cầu siêu cho các vong linh, cầu nguyện cho quốc thái dân an và mong một mùa biển yên gió lặng cho những con tàu ra khơi.
Lễ cầu quốc thái dân an và cúng thí thực
Vào ngày 21 tháng 3, Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Khánh Hòa sẽ chủ trì đại lễ cầu nguyện cho đất nước hưng thịnh, nhân dân hạnh phúc. Tiếp sau đó là lễ cúng thí thực dành cho các cô hồn, thể hiện tinh thần nhân văn và sự bao dung trong đức tin của người Việt.
Lễ Khai Diên và Tôn Vương (Ngày 23 tháng 3 âm lịch)
Lễ Khai Diên và Tôn Vương là phần nghi lễ kết hợp với nghệ thuật hát Bội truyền thống. Các vở tuồng được chọn lọc gắt gao, nội dung thường ca ngợi công đức của Thánh Mẫu và tinh thần yêu nước. Nghi thức Tôn Vương kết thúc buổi biểu diễn là một lời khẳng định về sự uy nghiêm và quyền năng của Mẫu trong đời sống tinh thần của nhân dân.
Phần Hội Tháp Bà: Bùng nổ sắc màu và âm nhạc truyền thống
Nếu phần Lễ mang lại không gian trang nghiêm thì phần Hội của lễ hội Tháp Bà Ponagar lại khiến du khách say đắm bởi sự nhộn nhịp, tươi vui.
Múa bóng và hát Văn – Linh hồn của ngày hội
Xuyên suốt các ngày diễn ra lễ hội, sân khấu trước tháp chính luôn rộn ràng tiếng trống, tiếng đàn của các đoàn múa bóng. Các vũ công xinh đẹp trong trang phục rực rỡ, đội trên đầu mâm hoa hoặc tháp hoa cao vút nhưng vẫn thực hiện những bước đi uyển chuyển, nhịp nhàng. Điệu múa này không chỉ để giải trí mà là một hình thức dâng lễ bằng nghệ thuật, thể hiện sự tôn vinh vẻ đẹp của phụ nữ và lòng thành kính đối với Thánh Mẫu.
Hội thi rước nước và bày mâm quả
Vào chiều ngày cuối cùng, không khí thi đua diễn ra sôi nổi với cuộc thi rước nước từ chùa Hang về tháp. Đại diện các đoàn hành hương sẽ đội những chum nước trên đầu, vượt qua những bậc thang đá để dâng lên Mẫu. Bên cạnh đó, các mâm ngũ quả được kết tạo hình rồng phượng tinh xảo cũng được chấm điểm, tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng và sinh động.
Kinh nghiệm tham gia lễ hội Tháp Bà Ponagar dành cho du khách
Để có một chuyến hành hương về lễ hội Tháp Bà Ponagar Nha Trang trọn vẹn và an lạc, du khách nên bỏ túi một vài lưu ý quan trọng về cách hành xử và trang phục tại chốn tôn nghiêm này.
- Về trang phục: Khu di tích yêu cầu khách tham quan mặc quần áo kín đáo, lịch sự. Tuyệt đối không mặc váy ngắn, áo sát nách vào điện thờ. Nếu lỡ mặc trang phục không phù hợp, bạn có thể mượn áo dài cho mượn miễn phí tại quầy ban quản lý ở cổng.
- Thời điểm đi lại: Do lượng người đổ về rất đông trong các ngày từ 20 đến 23 tháng 3, bạn nên đi từ sáng sớm để tránh nắng gắt và dễ dàng quan sát các nghi lễ.
- Ý thức chung: Tuyệt đối không xả rác bừa bãi và hạn chế gây ồn ào trong khu vực thờ tự. Hãy giữ gìn cảnh quan để di sản mãi sạch đẹp.
- An toàn tài sản: Giữa đám đông nhộn nhịp, hãy chú ý bảo quản tư trang cá nhân như điện thoại, ví tiền để tránh những sự cố ngoài ý muốn.
Xem thêm: Tết Nguyên Tiêu Là Gì? Khám Phá Di Sản Văn Hóa Người Hoa Giữa Lòng Quận 5
Kết luận
Hàng nghìn năm đã trôi qua, những ngọn tháp gạch nung sừng sững trên đồi Cù Lao vẫn đứng đó như một nhân chứng lịch sử. Lễ hội Tháp Bà Ponagar không chỉ đơn thuần là một sự kiện thường niên, mà nó đã trở thành “hơi thở” của mảnh đất Khánh Hòa.
Nếu có dịp đến với thành phố biển Nha Trang vào tháng Ba âm lịch, đừng bỏ lỡ cơ hội hòa mình vào dòng người hành hương, nghe tiếng trống Paranưng vang vọng và chiêm ngưỡng những điệu múa bóng mê hoặc.