Trải qua hàng trăm năm lịch sử, áo Nhật Bình không chỉ đơn thuần là một bộ trang phục mà còn là biểu tượng của sự quyền quý, chuẩn mực lễ nghi và thẩm mỹ tinh tế của triều đại nhà Nguyễn. Ngày nay, giữa dòng chảy của thời đại, bộ “phượng bào” này đang hồi sinh mạnh mẽ, trở thành niềm tự hào của văn hóa Việt.
Cùng tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa của Nhật Bình qua nội dung dưới đây của Văn Hóa Việt Nam để hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử và bản sắc văn hóa của loại cổ phục này.
Nguồn gốc và ý nghĩa tên gọi của áo Nhật Bình
Áo Nhật Bình là trang phục dành riêng cho nữ giới quyền quý trong hoàng tộc thời nhà Nguyễn, bao gồm hoàng hậu, công chúa, phi tần và các mệnh phụ thuộc gia đình quý tộc. Ngoài việc sử dụng trong chốn cung đình, áo Nhật Bình còn được mặc trong những dịp trọng đại như lễ tiết hoặc khi các thiếu nữ dòng dõi danh gia xuất giá theo chồng.
Về mặt quy chế, áo dài Nhật Bình được xếp vào loại triều phục của cung tần từ nhất giai đến tứ giai, đồng thời là thường phục của hoàng hậu và công chúa. Trang phục này chính thức được đặt định vào năm 1807, dưới triều vua Gia Long, và được duy trì xuyên suốt cho đến cuối triều Nguyễn.
Tên gọi “Nhật Bình” bắt nguồn từ đặc điểm nổi bật nhất của trang phục: phần hoa văn viền cổ tạo thành một hình chữ nhật lớn trước ngực, mang tính biểu trưng và nhận diện rõ rệt.
Đặc điểm thiết kế và cấu trúc của áo Nhật Bình
Áo Nhật Bình triều Nguyễn có kiểu dáng đối khâm, cổ xẻ, với cổ áo bản lớn viền thành hình chữ nhật ngay trước ngực. Dưới phần ức là dải vải buộc hai vạt áo, tạo sự cân đối và trang nhã cho tổng thể. Trên khắp thân áo được thêu dày đặc các họa tiết mang tính biểu trưng cao như hoa văn tròn khép kín, hình phượng, hoa lá cách điệu, kết hợp cùng kim tuyến tạo hiệu ứng lấp lánh.
Một điểm nhấn không thể bỏ qua là dải ngũ sắc xuất hiện ở phần tay áo, gồm năm màu: xanh lục, vàng, xanh lam, trắng và đỏ. Dải màu này tượng trưng cho ngũ hành, thể hiện quan niệm vũ trụ và triết lý phương Đông trong trang phục cung đình.
Họa tiết áo Nhật Bình và ý nghĩa phân định cấp bậc
Trong hệ thống trang phục triều Nguyễn, hoa văn và màu sắc không đơn thuần mang tính trang trí mà còn đóng vai trò xác định địa vị, phẩm cấp và danh phận của người mặc. Các họa tiết trên áo được sắp xếp, biến đổi linh hoạt tùy theo vai vế trong hoàng tộc.
Thông qua họa tiết áo Nhật Bình, người trong cung có thể dễ dàng nhận biết thứ bậc của đối phương. Tuy nhiên, quy chế này không áp dụng đối với áo Nhật Bình của Hoàng hậu, vốn có vị thế đặc biệt và cao nhất trong hệ thống hậu cung.
Bên cạnh hoa văn, màu sắc áo cũng phản ánh rõ cấp bậc:
- Áo Nhật Bình của Hoàng hậu thường có màu vàng hoặc cam, thêu 20 hình rồng phượng, loan, trĩ – biểu trưng cho quyền uy tối cao và vị thế tôn quý bậc nhất trong hậu cung
- Công chúa sử dụng áo thêu bằng sa sợi đỏ với họa tiết phượng ổ
- Phi tần các bậc sẽ có màu thêu khác nhau, như xích đào cho nhị giai phi, tím cho tam giai tần và tím nhạt cho tứ giai tần
Phần thường (váy quấn) đi kèm cũng được quy định chặt chẽ. Bậc Hậu sử dụng thường bằng tơ bát ti trắng thêu rồng phượng, trong khi các bậc thấp hơn dùng họa tiết Loan ổ.
Phụ kiện đi kèm áo Nhật Bình qua các thời kỳ
Áo Nhật Bình triều Nguyễn không thể tách rời hệ thống phụ kiện cung đình. Phổ biến nhất là cúc áo nạm vàng hoặc làm từ ngọc, đá quý, góp phần tăng thêm vẻ quyền quý. Dưới cổ tay áo còn có dải thùy lưu – hai dải dây dài thả lỏng, vừa mang tính trang trí vừa tạo sự mềm mại trong cử động.
Tùy từng giai đoạn lịch sử, phụ kiện đi kèm cũng có sự thay đổi:
- Thời Gia Long, bậc Hậu phi sử dụng Kim ước
- Sang thời Thiệu Trị, Kim ước được thay bằng Kim phượng
- Đến cuối triều Nguyễn, phụ kiện dần giản lược, phổ biến hơn là khăn vành
Sự biến đổi của áo Nhật Bình ở giai đoạn cuối triều Nguyễn
Càng về sau, áo Nhật Bình có xu hướng tối giản hóa rõ rệt. Từ thời vua Đồng Khánh trở đi, nhiều chi tiết cầu kỳ và phụ kiện đã được lược bỏ. Trang phục lúc này thường được mặc cùng quần ống màu tuyết bạch, đầu vấn khăn bản lớn, với màu sắc khăn vẫn tuân theo quy chế cấp bậc như trước.
Những thay đổi này phản ánh bối cảnh xã hội biến động, đồng thời cho thấy sự thích nghi của cổ phục cung đình trước dòng chảy lịch sử.
Xem thêm: Khám Phá 15 Trang Phục Truyền Thống Việt Nam Mang Đậm Bản Sắc Dân Tộc
Áo Nhật Bình trong đời sống hiện đại
Ngày nay, áo Nhật Bình hầu như không còn xuất hiện phổ biến trong đời sống thường nhật của người Việt. So với áo dài, loại cổ phục này ít được biết đến và chủ yếu chỉ xuất hiện trong các không gian mang tính lịch sử như lăng tẩm triều Nguyễn tại Huế hoặc các sự kiện văn hóa như Festival Huế.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, áo dài Nhật Bình đang dần được quan tâm trở lại. Nhiều cặp đôi và bạn trẻ lựa chọn trang phục này cho các dịp trọng đại như chụp ảnh cưới, kỷ niệm hoặc tham gia các hoạt động phục dựng Việt phục. Với khung cảnh cổ kính và giàu giá trị lịch sử của Huế, hình ảnh áo Nhật Bình càng làm nổi bật vẻ đẹp trang nhã, chuẩn mực của văn hóa cung đình xưa.
Hiện nay, nhiều studio ảnh cưới tại Huế đã cung cấp sẵn các mẫu áo Nhật Bình cùng trang phục truyền thống khác, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách và những người yêu văn hóa Việt.
Kết luận
Trải qua thăng trầm của thời gian, áo Nhật Bình không chỉ là một bộ trang phục mà còn là “chứng nhân” lịch sử, gói gọn cả một giai đoạn vàng son của triều đại nhà Nguyễn. Từ cấu trúc đối khâm đặc trưng đến những họa tiết tinh xảo và dải màu ngũ hành ý nghĩa, tất cả đã tạo nên một di sản văn hóa bất tận.