Lễ hội Cầu Ngư từ lâu đã trở thành một phần linh hồn không thể tách rời trong đời sống tâm linh của cư dân dọc dải đất ven biển miền Trung và miền Nam Việt Nam. Đây không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng thờ cúng cá Ông (Cá voi) mà còn là không gian hội tụ những giá trị văn hóa, lịch sử và tinh thần đoàn kết bền bỉ của cộng đồng làng chài. Qua lăng kính của Vanhoavn, lễ hội hiện lên như một bức tranh sống động về lòng biết ơn đối với biển cả bao la và khát vọng về một cuộc sống bình an, no ấm.
Giới thiệu về lễ hội Cầu Ngư và giá trị lịch sử lâu đời
Lễ hội Cầu Ngư bắt nguồn từ tục thờ Cá Ông (Cá voi) của người Chăm, sau đó được người Việt tiếp biến và phát triển mạnh mẽ dưới thời nhà Nguyễn. Trong tâm thức của ngư dân, Cá Ông là vị thần hộ mệnh luôn xuất hiện để nâng đỡ thuyền bè khi gặp giông bão.
Dưới thời các vua triều Nguyễn, Cá Ông được sắc phong là “Nam Hải Đại Tướng Quân”, chính thức đưa tín ngưỡng này trở thành một nghi lễ quan trọng của quốc gia.
Đối với cư dân vùng biển, đây là lễ hội Việt Nam quan trọng lớn nhất trong năm với ba mục đích chính:
- Tâm linh: Cầu mong thần biển phù hộ cho mưa thuận gió hòa, sóng yên biển lặng.
- Kinh tế: Gửi gắm ước nguyện về một mùa biển bội thu, tôm cá đầy khoang để cuộc sống ấm no.
- Cộng đồng: Thắt chặt tình đoàn kết, tương trợ giữa các vạn chài và các dòng họ trong làng.
Thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng
Trong số các địa phương tổ chức, lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng nổi lên như một điểm sáng rực rỡ, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Tại thành phố bên sông Hàn, lễ hội được tổ chức quy mô, bài bản tại khắp các lăng Ông của các quận ven biển.
Thông thường, lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng diễn ra rải rác từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch. Đây là thời điểm bắt đầu mùa vụ cá Nam, khi ngư dân chuẩn bị vươn khơi cho một hành trình dài.
| Quận/Huyện | Địa điểm tiêu biểu | Thời gian dự kiến (Âm lịch) |
| Thanh Khê | Lăng Ông làng Thạc Gián | Giữa tháng Giêng |
| Sơn Trà | Lăng Ông Mân Thái, Thọ Quang | Cuối tháng Giêng – Đầu tháng Hai |
| Liên Chiểu | Lăng Ông Nam Ô | Giữa tháng Hai |
| Hải Châu | Lăng Ông Bình Hiên | Đầu tháng Hai |
Quy trình tổ chức một lễ hội Cầu Ngư truyền thống
Dù ở bất kỳ địa phương nào, quy trình tổ chức của lễ hội Cầu Ngư luôn bao gồm hai phần tách biệt nhưng bổ trợ cho nhau, tạo nên sự hài hòa giữa đức tin và nhu cầu giải trí của con người.
Phần Lễ: Sự trang nghiêm và thành kính
Lễ hội Việt Nam này được điều hành bởi ban nghi lễ gồm những bô lão đức độ nhất trong làng.
- Lễ Nghinh Ông: Rước linh hồn cá Ông từ biển về lăng.
- Lễ Tế Sanh: Dâng lễ vật (thường là heo trắng) để tế các vị thủy thần.
- Lễ Tế Chánh: Chủ tế đọc văn tế ca ngợi công đức cá Ông, cầu quốc thái dân an.
- Hát Bả Trạo: Đội hình chèo thuyền từ 18-20 người vừa múa vừa hát các điệu hò truyền thống để đưa linh hồn Ông về cực lạc.
Xem thêm: Lễ Hội Nghinh Ông – Niềm Tin Tín Ngưỡng Đặc Biệt Của Cư Dân Biển Việt Nam
Phần Hội: Sức mạnh và sự đoàn kết
Phần hội là dịp để ngư dân và du khách cùng hòa mình vào không khí vui tươi, giải tỏa những căng thẳng sau những ngày lao động mệt nhọc trên biển. Các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, thi đấu võ cổ truyền hay các buổi hát tuồng được tổ chức liên tục trong 2-3 ngày, tạo nên sự kết nối bền chặt giữa các thành viên trong cộng đồng.
Những lưu ý để có một hành trình du xuân hoàn hảo
Tham gia lễ hội Cầu Ngư là cơ hội để tìm hiểu văn hóa biển Việt Nam, tuy nhiên du khách cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để chuyến đi vừa ý nghĩa vừa tôn trọng các giá trị bản địa.
Các điều cấm kỵ của Lễ hội Cầu Ngư
Trong lễ hội Việt Nam này, có những quy tắc ngầm bạn cần tuân thủ. Ví dụ, khi đoàn rước đang thực hiện nghi lễ Nghinh Ông, du khách không nên cắt ngang đoàn rước hoặc đứng ở những vị trí quá cao so với bàn thờ thần. Một số địa phương vẫn giữ quy định phụ nữ không được lên thuyền rước sắc phong để đảm bảo tính tôn nghiêm theo quan niệm cũ.
Lựa chọn trang phục và chuẩn bị phụ kiện
Lễ hội diễn ra cả ở trong lăng thờ và ngoài bãi biển, vì thế việc chọn trang phục cần đáp ứng hai tiêu chí:
- Lịch sự: Khi tham gia phần tế lễ trong lăng, bạn nên mặc áo dài hoặc đồ kín đáo.
- Tiện lợi: Khi tham gia phần hội trên bãi biển, hãy ưu tiên quần dài thoải mái, giày bệt hoặc sandals để dễ dàng di chuyển trên cát.
- Bảo vệ sức khỏe: Đừng quên kem chống nắng, mũ rộng vành và nước uống vì lễ hội thường kéo dài dưới trời nắng.
Lên kế hoạch lịch trình chi tiết
Lễ hội thường diễn ra trong 2-3 ngày với nhiều hoạt động đan xen. Bạn nên lập kế hoạch để không bỏ lỡ những thời khắc quan trọng như lúc thuyền rước cập bến hay lúc hóa thuyền Long Châu. Việc chia sẻ lịch trình với gia đình và bạn bè cũng sẽ giúp mọi người đồng bộ được thời gian tham gia các hoạt động chung.
Nét độc đáo của lễ hội Cầu Ngư tại các tỉnh Nam Trung Bộ
Nếu Đà Nẵng mang đậm màu sắc nghi lễ cung đình và hội thao hiện đại thì tại Phú Yên, Bình Định và Thanh Hóa, lễ hội Cầu Ngư lại mang những đặc trưng riêng biệt, gắn liền với phong tục địa phương và lịch sử khai hoang.
- Lễ hội Cầu Ngư Phú Yên:
- Sở hữu tới 41 lăng Ông rải rác khắp “xứ hoa vàng trên cỏ xanh”.
- Lăng thờ có cấu trúc 3 phần biệt lập: Võ ca (Sân khấu diễn xướng), Chánh Điện (Nơi thờ ngọc cốt) và Phần sau (Nơi hội họp).
- Thời gian tổ chức linh hoạt từ tháng Giêng đến tháng Sáu âm lịch.
- Lễ hội tại Bình Định:
- Đại lễ Nghinh Thần tại Tam Quan, Nhơn Lý thường diễn ra vào lúc nửa đêm, tạo nên không khí huyền ảo, trang trọng tuyệt đối.
- Quy tắc đồ cúng: Ngư dân tuyệt đối không dùng hải sản, thay vào đó là đầu heo, hoa quả và các loại bánh truyền thống.
- Lễ hội Thanh Hóa (Ngư Lộc):
- Được gọi bằng cái tên gần gũi là Lễ Cầu mát.
- Biểu tượng Long Châu: Những chiếc thuyền rồng chế tác kỳ công từ tre, nứa và giấy màu tượng trưng cho sức mạnh đại dương.
- Nghi thức kết thúc: Thuyền Long Châu được “hóa” sau khi tế lễ để gửi gắm ước nguyện về một năm trời yên biển lặng theo khói mây đến các vị thủy thần.
Kết luận
Việc khéo léo lồng ghép lòng biết ơn biển cả vào những nghi thức truyền thống chính là bản tuyên ngôn về sức sống mãnh liệt của cư dân làng chài. Lễ hội Cầu Ngư không đơn thuần là một sự kiện tín ngưỡng mà là sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, là nơi lưu giữ những tinh túy nhất của văn hóa biển Việt Nam. Vanhoavn hy vọng rằng những gợi ý này sẽ giúp bạn sở hữu một hành trình trải nghiệm di sản hoàn hảo.