Trong khuôn khổ hội thảo “Các vị thánh tổ thời Lý trong lịch sử Phật giáo Việt Nam” diễn ra ngày 27 tháng 12 tại Ninh Bình, câu hỏi “Có bao nhiêu thánh tổ thời Lý?” đã được đặt ra và tạo ra nhiều tranh luận xung quanh những nhân vật vĩ đại trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Hội thảo do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội phối hợp cùng Sở Văn hóa – Thể thao Ninh Bình và Công ty dịch vụ du lịch Tam Chúc tổ chức.
Nguồn gốc và sự tôn sùng
Các ý kiến về số lượng thánh tổ thời Lý rất đa dạng. Nhiều người đồng thuận rằng có ba vị “Tam Thánh tổ” gồm Thiền sư Minh Không, Thiền sư Từ Đạo Hạnh và Thiền sư Giác Hải. Tuy nhiên, theo quan niệm của nơi đất Ninh Bình, có đến bốn thánh tổ, được gọi là Tứ vị Thánh tổ, thêm vào đó là thiền sư Dương Không Lộ.
Theo Th.S Vũ Thanh Lịch, Phó giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao Ninh Bình, các thánh tổ này đại diện cho các thiền sư xuất sắc có công lớn trong việc bảo vệ đất nước và phát triển văn hóa tâm linh. Ông cho biết: “Trong tín ngưỡng ở vùng Hoa Lư – Ninh Bình có Tứ vị Thánh tổ triều Lý. Đây là các vị thiền sư danh tiếng, những bậc thầy tinh thần.”
Sau khi viên tịch, những thiền sư này được tôn thờ trong các chùa, đền, phủ và ảnh hưởng của họ không chỉ dừng lại ở tôn giáo, mà đã trở thành một phần quan trọng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Các vị thánh tổ và sự nghiệp của họ
Nhiều thông tin thú vị được cung cấp về các vị thánh tổ triều Lý. Theo TS Vũ Hồng Thuật từ Bảo tàng Dân tộc học, các thiền sư đều có phép thuật riêng để hộ quốc an dân. Cụ thể, Thiền sư Từ Đạo Hạnh được biết đến với việc đầu thai làm vua (Lý Thần Tông), thể hiện sự kết nối giữa tôn giáo và chính trị qua việc niệm chú và bắt ấn quyết cho sông Tô Lịch chảy ngược. Ông cũng được coi là tổ nghề múa rối.
Thiền sư Nguyễn Minh Không được vinh danh nhờ khả năng chữa bệnh cho vua và là tổ nghề đúc đồng. Sự nghiệp của ông không chỉ giới hạn trong lãnh vực tâm linh mà còn có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và nghề nghiệp. Thiền sư Dương Không Lộ, với tài năng rèn và đúc đồng, cũng được người dân kính trọng không kém.
Nguyên Phó viện trưởng Viện Hán Nôm, TS Nguyễn Hữu Mùi, đã chia sẻ thêm một quan điểm thú vị về Thiền sư Nguyễn Minh Không. Ông cho rằng việc tôn vinh vị thiền sư này như một thành hoàng là rất hiếm gặp, bởi thông thường, thành hoàng là sự tôn vinh của Nho giáo. Tuy nhiên, nhờ hoàn thành một “nhiệm vụ chính trị” quan trọng cho vương triều Lý, ông đã được vinh danh bởi cả hai truyền thống này.
Xem thêm: Đưa Thác Bản Giốc Thành Điểm Du Lịch Quốc Tế: Sun Group Tiến Hành Quy Hoạch Tổng Thể
Các di tích và văn hóa liên quan
Tại Ninh Bình, có nhiều di tích và truyền thống văn hóa gắn liền với các thánh tổ triều Lý. Th.S Vũ Thanh Lịch đã liệt kê một loạt các di tích, phong tục liên quan đến thời kỳ này. Những địa điểm nổi bật bao gồm đền Đức thánh Nguyễn tại xã Đại Hoàng, động và chùa Địch Lộng tại xã Gia Trấn, và quần thể đền Thượng và chùa Phúc Long tại P. Nam Hoa Lư.
Chùa Keo Hành Thiện cũng được biết đến với việc tái hiện ngày sinh của Đức Thánh tổ Dương Không Lộ qua những điệu múa rối chầu Thánh và lễ hội bơi trải. Đây được xem là một phần di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
PGS-TS Đặng Hồng Sơn từ Trường ĐH KHXH-NV Hà Nội nhấn mạnh tầm quan trọng của các “chùa vua” được xây dựng trong triều Lý. Những công trình này không chỉ thể hiện nghệ thuật kiến trúc mà còn chứa đựng các giá trị văn hóa sâu sắc.
Phát triển du lịch văn hóa
Để phát huy sức hấp dẫn của các di sản Phật giáo từ thời Lý, GS-TS Nguyễn Văn Kim (Hội đồng Di sản quốc gia) đã đưa ra ý tưởng về việc phát triển du lịch sinh thái, văn hóa, tâm linh và nghỉ dưỡng tại Ninh Bình. Ông nhấn mạnh rằng việc liên kết với các khu di sản văn hóa và khu bảo tồn thiên nhiên đã được UNESCO công nhận sẽ góp phần nâng cao giá trị của du lịch địa phương.
Hiện tại, một con đường hành hương theo dấu tích các thánh tổ đang dần hình thành từ Phú Thọ đến Nghệ An, Ninh Bình và Hà Nội. Ông Nguyễn Xuân Trung, Giám đốc Công ty TNHH và dịch vụ Chân Tâm, cho biết: “Chúng tôi từng bước tạo phục con đường hành hương theo dấu chân Thánh tổ triều Lý.”
Tóm lại
Những thánh tổ triều Lý không chỉ là những vị lãnh đạo tinh thần trong Phật giáo mà còn là những nhân vật có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và xã hội Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị này không chỉ giúp gìn giữ di sản văn hóa mà còn mở ra cơ hội du lịch hấp dẫn cho khu vực Ninh Bình.