Tết Nguyên Tiêu đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong đời sống văn hóa của cộng đồng người Hoa lẫn người Việt tại khu vực Chợ Lớn. Xuất phát từ quan niệm “Cúng quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng”, ngày lễ này mang ý nghĩa đoàn viên giúp các gia đình hướng về nguồn cội để cầu mong vận may cho năm mới.
Theo Vanhoavn, sự giao thoa văn hóa lâu đời biến ngày rằm đầu tiên của năm trở thành một lễ hội đa sắc màu, kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng truyền thống và các hoạt động nghệ thuật đường phố náo nhiệt.
Tết Nguyên Tiêu là gì?
Để hiểu rõ Tết Nguyên Tiêu là gì, chúng ta cần phân tích theo chiết tự Hán Việt. “Nguyên” có nghĩa là thứ nhất, “Tiêu” có nghĩa là đêm. Như vậy, đây chính là đêm rằm đầu tiên của một năm mới theo âm lịch.
Trong tín ngưỡng phương Đông, ngày này còn được gọi là Tết Thượng Nguyên để phân biệt với Tết Trung Nguyên (Rằm tháng Bảy) và Tết Hạ Nguyên (Rằm tháng Mười).
Nguồn gốc ngày lễ này gắn liền với nhiều truyền thuyết, nổi bật là câu chuyện về nàng cung nữ Nguyên Tiêu thời Hán Vũ Đế. Nhờ mưu trí của sủng thần Đông Phương Sóc, nhà vua cho phép treo đèn lồng và bắn pháo hoa giả cảnh lửa cháy vào đêm rằm để lừa Hỏa Thần. Nhờ đêm hội này, các cung nữ mới có cơ hội ra ngoài gặp lại người thân, từ đó hình thành nên tục lệ treo đèn lồng rực rỡ vào rằm tháng Giêng hằng năm.
Tại Việt Nam, ngày này mang biểu tượng của sự khởi đầu may mắn. Các Phật tử tin rằng đây là thời điểm linh thiêng nhất để cầu an, giải hạn, hàng triệu người tìm về các ngôi chùa, hội quán để dâng hương và gửi gắm ước nguyện bình an cho gia đạo.
Tết Nguyên Tiêu là ngày nào trong năm?
Việc xác định Tết Nguyên Tiêu là ngày nào giúp các gia đình và du khách chủ động sắp xếp thời gian cho các nghi thức cúng bái và tham gia lễ hội. Thông thường, lễ hội sẽ diễn ra xuyên suốt từ ngày 14 đến hết ngày 15 tháng Giêng âm lịch. Cụ thể:
| Năm Âm Lịch | Ngày Âm Lịch | Ngày Dương Lịch | Thứ |
| Bính Ngọ | 14 tháng Giêng | 02/03/2026 | Thứ Hai |
| Bính Ngọ | 15 tháng Giêng | 03/03/2026 | Thứ Ba |
Khung giờ vàng để cử hành hôn lễ hoặc cúng bái trong ngày này thường là giờ Ngọ (11h – 13h). Đây được xem là thời khắc âm dương giao hòa, giúp lời cầu nguyện dễ dàng chạm tới đấng linh thiêng.
Lễ Hội của Người Hoa – Tết Nguyên Tiêu tại khu vực Chợ Lớn
Nếu miền Bắc nổi tiếng với các đàn lễ Dược Sư tại chùa, thì miền Nam, đặc biệt là khu vực Chợ Lớn (Quận 5 cũ, TP.HCM) lại rộn ràng với các lễ hội của người hoa mang quy mô lớn. Năm 2020, Tập quán xã hội và tín ngưỡng này đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Hoạt động diễu hành nghệ thuật đường phố
Diễu hành nghệ thuật đường phố là phần mong chờ nhất trong mùa lễ hội Tết Nguyên Tiêu. Đoàn diễu hành với hàng ngàn diễn viên quần chúng sẽ đi qua các tuyến đường trọng điểm như Hải Thượng Lãn Ông, Châu Văn Liêm, Lão Tử. Du khách sẽ được chứng kiến:
- Các đoàn múa Lân Sư Rồng chuyên nghiệp với tiếng trống lân rộn rã.
- Những diễn viên hóa trang thành Bát Tiên, Thần Tài, Thổ Địa và các nhân vật trong Tây Du Ký.
- Các cô gái người Việt gốc Hoa trong trang phục cổ truyền biểu diễn điệu múa quạt, múa hoa.
Sinh hoạt tại các Hội quán cổ kính
Hội quán Nghĩa An (Chùa Ông) và Hội quán Tuệ Thành (Chùa Bà Thiên Hậu) là tâm điểm của dòng người chiêm bái. Tại đây, những vòng nhang lớn được treo trên cao toả khói nghi ngút, tạo nên không gian huyền ảo và linh thiêng.
Người dân tham gia tục lệ “Vay lộc – Trả lộc” với hy vọng làm ăn phát đạt hoặc chui qua bụng ngựa Xích Thố để cầu mong sức khỏe và sự thông minh cho con trẻ.
Xem thêm: Di Sản Văn Hóa – Phân Loại & Bộ Sưu Tập Di Sản Việt Nam Được UNESCO Vinh Danh
Tết Nguyên Tiêu ăn gì để cầu may mắn và bình an?
Ẩm thực trong ngày rằm tháng Giêng không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức mà còn hàm chứa nhiều biểu tượng ý nghĩa. Vậy Tết Nguyên Tiêu ăn gì để vạn sự hanh thông? Tùy theo vùng miền và nguồn gốc dân tộc mà các món ăn sẽ có sự thay đổi.
Người Hoa ưu tiên những món ăn có tên gọi gần âm với các từ mang nghĩa cát tường:
- Bánh trôi nước (Thang viên): Hình tròn của bánh tượng trưng cho sự đoàn viên, trọn vẹn. “Thang viên” có âm gần giống “đoàn viên”, là món chính không thể thiếu trong bữa cơm gia đình.
- Rau xà lách: Trong tiếng Hoa, xà lách (Sinh thái) gần âm với “sinh tài”, mang ý nghĩa cầu mong tài lộc nảy nở.
- Bánh Ka Lo Chía: Một loại bánh bột nếp đặc sản của người Tiều, được áp chảo giòn mặt rồi trộn cùng đậu phộng và đường. Món này thường chỉ thấy bán nhiều vào dịp lễ hội tại khu vực Quận 5.
Sự khác biệt giữa Tết Nguyên Tiêu tại Việt Nam và các quốc gia
Dù có chung nguồn gốc, nhưng quá trình phát triển tại mỗi quốc gia đã tạo nên những bản sắc riêng biệt cho ngày Tết Thượng Nguyên.
Tại Trung Quốc và Đài Loan
Ở Trung Quốc và Đài Loan, Tết Nguyên Tiêu còn được gọi là Lễ hội lồng đèn. Người dân sẽ tham gia giải câu đố trên đèn lồng (猜灯谜) và thả thiên đăng (Đèn Khổng Minh) lên trời. Những chiếc đèn mang theo ước nguyện bay cao là hình ảnh kinh điển của mùa xuân tại các thành phố lớn ở Trung Quốc.
Nhiều người còn xem đây là “Lễ tình nhân phương Đông” vì là dịp để nam thanh nữ tú gặp gỡ, làm quen.
Tại Việt Nam – Sự kết hợp giữa Đạo và Đời
Tết Nguyên Tiêu tại Việt Nam mang đậm màu sắc Phật giáo. Các Phật tử thường đi lễ chùa từ sớm để tụng kinh Dược Sư, mong cầu phước báo an lành. Không gian lễ hội tại Việt Nam là sự hòa quyện giữa không khí tôn nghiêm của chùa chiền và sự náo nhiệt của các hoạt động dân gian đường phố tại khu vực có đông người Hoa sinh sống.
Tại các quốc gia khác
Không chỉ riêng Việt Nam hay Trung Quốc, ngày rằm đầu năm cũng là dịp lễ quan trọng tại nhiều quốc gia châu Á khác với những nghi thức độc đáo nhằm xua đuổi điềm rủi và đón nhận may mắn:
- Hàn Quốc: Gọi là lễ Daeboreum, người dân thường ăn cơm ngũ cốc và chơi các trò chơi với lửa để xua đuổi tà ma.
- Nhật Bản: Gọi là Koshōgatsu, tập trung vào việc cầu nguyện cho một vụ mùa bội thu và thường ăn cháo đậu đỏ vào buổi sáng.
Những lưu ý khi cúng Rằm Tháng Giêng năm 2026
Để nghi thức cúng bái được trọn vẹn, gia chủ cần chú ý một số nguyên tắc về tâm linh và lễ vật. Theo kinh nghiệm của nhiều bậc cao niên, việc chuẩn bị mâm cỗ không nhất thiết phải mâm cao cỗ đầy nhưng cần sự trang trọng và thành tâm.
- Lau dọn bàn thờ: Cần thực hiện từ ngày 14 tháng Giêng, sử dụng khăn sạch và nước thơm (Nước gừng hoặc ngũ vị hương) để bao sái bàn thờ.
- Lễ vật cúng Phật: Thường là mâm cỗ chay tinh khiết gồm hoa tươi, quả ngọt và các món chay.
- Lễ vật cúng gia tiên: Có thể dùng mâm cỗ mặn hoặc chay tùy theo truyền thống gia đình. Cần chuẩn bị đủ hương, hoa, đèn, nến và chén nước sạch.
- Văn khấn: Nên đọc văn khấn rằm tháng Giêng với thái độ tôn nghiêm, cầu khấn bình an cho gia đình trước khi xin tài lộc.
Kết luận
Tết Nguyên Tiêu là một di sản văn hóa quý báu, nơi những giá trị truyền thống được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ. Dù bạn chọn cách lên chùa lễ Phật hay hòa mình vào dòng người múa lân sư rồng tại Chợ Lớn, thì đêm rằm đầu năm vẫn luôn mang đến cảm giác an yên và hy vọng về một tương lai tươi sáng.
Hy vọng qua bài viết này của Vanhoavn, bạn đã hiểu rõ hơn về ý nghĩa của ngày lễ cũng như biết cách chuẩn bị để đón một mùa Tết Thượng Nguyên thật trọn vẹn.