Ngày Quốc tế Bảo tàng Việt Nam 18-5 năm nay với chủ đề “Bảo tàng đoàn kết một thế giới đang chia rẽ” đã một lần nữa khẳng định vai trò ngày càng chủ động và đối thoại của các bảo tàng trong bối cảnh toàn cầu. Trong dòng chảy chuyển đổi mạnh mẽ này, vị trí giám tuyển – người tuyển chọn, xây dựng nội dung và tổ chức trưng bày – nổi lên như một yếu tố quyết định chất lượng trưng bày, khả năng kết nối công chúng và định vị bảo tàng trong đời sống đương đại. Tuy nhiên, tại Việt Nam, nghề giám tuyển đang đối mặt với một khoảng trống lớn về nhận thức, đào tạo và chuẩn mực nghề nghiệp, khiến các bảo tàng Việt Nam khó bắt kịp xu hướng phát triển của thế giới.
Khoảng trống nghề giám tuyển: Vấn đề cốt lõi của bảo tàng Việt Nam
Trong một thời gian dài, hoạt động bảo tàng Việt Nam chủ yếu được nhìn nhận qua lăng kính “lưu giữ và trưng bày hiện vật”. Dù cách tiếp cận này vẫn cần thiết, nhưng nó không còn đủ sức hấp dẫn trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi công chúng – đặc biệt là giới trẻ – ngày càng tìm kiếm trải nghiệm, cảm xúc và tính tương tác, bên cạnh nhu cầu tiếp nhận thông tin đơn thuần. Do đó, vai trò của giám tuyển đã thay đổi đáng kể: từ người “sắp xếp hiện vật” thành người tổ chức câu chuyện, kiến tạo trải nghiệm và định hình cách công chúng tiếp cận quá khứ.
Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ, dù vai trò giám tuyển trong bảo tàng Việt Nam đã phát triển, hệ thống đào tạo và nhận diện nghề nghiệp ở Việt Nam vẫn chưa theo kịp. Điều này khiến giám tuyển dễ bị “hòa tan” vào các chức năng khác trong bảo tàng. Ở nhiều nơi, công việc này bị phân tán cho nhiều bộ phận khác nhau, thiếu đi một đội ngũ chuyên trách có năng lực liên ngành. Hệ quả là dù nhiều trưng bày được đầu tư công phu nhưng vẫn thiếu chiều sâu diễn ngôn, thiếu tính kết nối và khó tạo được dấu ấn riêng biệt, làm mất đi cơ hội kết nối sâu sắc với công chúng.
Bài học kinh nghiệm từ thế giới: Giám tuyển là “trục xoay” của đổi mới
Kinh nghiệm quốc tế đã chứng minh rằng giám tuyển chính là “trục xoay” của quá trình đổi mới bảo tàng. Các mô hình thành công trên thế giới cho thấy vai trò của giám tuyển không chỉ giới hạn trong việc quản lý hiện vật mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác:
- Hệ thống Bảo tàng Smithsonian (Mỹ) với “giám tuyển cộng đồng”: Mô hình này cho phép các nhóm xã hội trực tiếp tham gia vào việc xây dựng nội dung trưng bày. Cách tiếp cận này giúp tạo ra những câu chuyện đa chiều, gần gũi và phản ánh đúng tiếng nói của cộng đồng, từ đó tăng cường sự gắn kết và ý nghĩa của trưng bày.
- British Museum và Tate Modern (Anh) – “nhà sản xuất nội dung”: Tại đây, đội ngũ giám tuyển được đào tạo bài bản và hoạt động như những “nhà sản xuất nội dung” chuyên nghiệp. Họ kết nối nghiên cứu học thuật sâu sắc với tư duy sáng tạo đương đại, biến những hiện vật tưởng chừng khô khan thành những câu chuyện hấp dẫn và có tính thời sự.
- Chuyển dịch từ “trưng bày tĩnh” sang “trải nghiệm động”: Bảo tàng Louvre (Pháp) hay Bảo tàng Quốc gia Singapore là những ví dụ điển hình về việc mạnh mẽ tích hợp công nghệ số. Từ thực tế tăng cường (AR) đến các không gian nhập vai đa giác quan, họ đã biến hành trình tham quan bảo tàng thành một trải nghiệm sống động và đầy tương tác. Trong những mô hình này, công việc của giám tuyển mở rộng sang thiết kế, công nghệ và truyền thông, với nhiệm vụ xây dựng một “kịch bản trải nghiệm” hoàn chỉnh cho khách tham quan.
Từ những chuyển động quốc tế này, có thể thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở việc áp dụng công nghệ hay không, mà ở năng lực của giám tuyển có đủ để “kể lại” di sản theo một cách mới, hấp dẫn và phù hợp với thời đại hay không. Công nghệ chỉ là công cụ; chính giám tuyển mới là người quyết định câu chuyện được kể như thế nào, bằng giọng điệu gì và hướng đến nhóm công chúng nào để đạt hiệu quả tối ưu.
Xây dựng khung năng lực và thay đổi nhận thức: Con đường cho bảo tàng Việt Nam
Để bảo tàng Việt Nam có thể bắt kịp xu hướng thế giới và tạo dấu ấn riêng trên bản đồ văn hóa toàn cầu, yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng một khung năng lực giám tuyển mang tính chuẩn hóa. Khung năng lực này cần làm nền tảng cho công tác đào tạo và thực hành nghề nghiệp, đồng thời phải vượt ra ngoài giới hạn của bảo tàng học truyền thống. Nó cần tích hợp các yếu tố liên ngành quan trọng như truyền thông, thiết kế, công nghệ và nghiên cứu công chúng.
Bên cạnh đó, việc tạo ra những không gian thử nghiệm là rất cần thiết để các giám tuyển có thể triển khai ý tưởng mới, chấp nhận rủi ro sáng tạo và học hỏi từ thực tiễn. Điều quan trọng hơn cả là cần thay đổi cách nhìn về giám tuyển, từ một vị trí “hậu trường” thành vai trò mang tính chiến lược.
Trong bối cảnh cạnh tranh văn hóa ngày càng gay gắt, bảo tàng không còn chỉ là nơi lưu giữ ký ức tĩnh lặng mà đang chuyển mình thành không gian sản xuất nội dung và hình ảnh sống động. Giám tuyển chính là “người viết kịch bản” cho cách mà một bảo tàng kể câu chuyện đang lưu giữ. Khi giám tuyển được đặt đúng vị trí, bảo tàng Việt Nam sẽ không còn là không gian tĩnh lặng của quá khứ, mà trở thành một thực thể sống, có khả năng đối thoại với hiện tại và mở ra những cách hiểu mới về di sản, góp phần đưa bảo tàng Việt Nam hội nhập sâu rộng hơn với thế giới.
Tóm lại
Nghề giám tuyển đang đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi của các bảo tàng trên thế giới, nhưng ở Việt Nam, vị trí này vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức về nhận thức và đào tạo. Để bảo tàng Việt Nam có thể phát triển và kết nối hiệu quả hơn với công chúng, việc chuẩn hóa khung năng lực giám tuyển, tích hợp các yếu tố liên ngành và thay đổi nhận thức về vai trò chiến lược của họ là những bước đi thiết yếu, giúp bảo tàng trở thành không gian sống động, kể những câu chuyện di sản một cách hấp dẫn và phù hợp với thời đại.