Hằng năm, cứ vào khoảng tháng 9 đến tháng 10 Dương lịch, vùng đất đầy nắng và gió Ninh Thuận – Bình Thuận lại rộn ràng trong tiếng kéo kèn Saranai và tiếng trống Paranưng. Đó là lúc lễ hội Katê – ngày tết cổ truyền lớn nhất, thiêng liêng nhất của đồng bào Chăm theo đạo Bà La Môn chính thức bắt đầu.
Bài viết này của trang Văn Hóa Việt Nam sẽ giúp bạn khám phá nguồn gốc, ý nghĩa và những hoạt động đặc sắc nhất của lễ hội độc đáo này.
Đôi nét về lễ hội Katê của người Chăm
Lễ hội Katê là lễ hội dân gian có lịch sử lâu đời, đóng vai trò quan trọng bậc nhất trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Chăm Bà La Môn.
Lễ hội được tính theo lịch riêng của người Chăm, diễn ra trong 3 ngày vào đầu tháng 7 Chăm lịch (thường rơi vào cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 Dương lịch). Đây là dịp để người Chăm tưởng nhớ các vị thần linh tối cao, các vị vua có công trạng lớn với dân tộc như Vua Po Klong Garai, Vua Po Rome, và các bậc tiền nhân đã khuất.
Ý nghĩa của lễ hội Katê đối với đời sống tâm linh người Chăm
Đối với đồng bào Chăm, lễ hội Katê mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc và là sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt.
Tưởng nhớ tổ tiên và các bậc tiền nhân
Đây là khoảng thời gian người dân bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn đối với thần linh và tổ tiên đã che chở, phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình bình an.
Gắn kết đại đoàn kết dân tộc
Lễ hội không chỉ dành riêng cho người Chăm mà còn có sự tham gia mật thiết của người Raglai. Theo truyền thuyết và tập quán, người Raglai là “em út” có nhiệm vụ giữ gìn y trang của các vị thần Chăm. Đến ngày hội, họ sẽ “xuống núi” để trao trả y trang cho người anh cả Chăm, thể hiện tình gắn bó keo sơn giữa các dân tộc anh em trên dải đất miền Trung.
Lễ hội Katê diễn ra ở đâu?
Lễ hội Katê được tổ chức đồng loạt tại các đền, tháp và các làng Chăm thuộc hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận.
Trong đó, ba địa điểm trung tâm và long trọng nhất của lễ hội gồm có:
- Tháp Po Klong Garai (Phường Đô Vinh, TP. Phan Rang – Tháp Chàm, Ninh Thuận).
- Tháp Po Rome (Xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, Ninh Thuận).
- Đền Po Inư Nưgar (Xã Phước Hà, huyện Thuận Nam, Ninh Thuận).
Tại Bình Thuận, tâm điểm của lễ hội diễn ra tại di tích Tháp Po Sah Inư (Phường Phú Hài, TP. Phan Thiết).
Lễ hội sẽ diễn ra trong 3 ngày:
- Ngày thứ nhất (Tại Đền, Tháp): Làm lễ đón rước y trang, lễ mở cửa tháp, lễ tắm tượng thần, và lễ mặc y phục cho tượng thần. Đây là phần lễ trang trọng nhất của cộng đồng.
- Ngày thứ hai (Tại Làng – Palei): Sau khi kết thúc lễ ở tháp, không gian hội đổ về các làng Chăm. Các làng sẽ tổ chức văn nghệ, trò chơi dân gian (như thi đội nước, dệt vải, đá bóng…).
- Ngày thứ ba (Tại Gia đình): Là ngày các gia đình làm mâm cúng tổ tiên tại nhà, con cháu ở xa về tụ họp, chúc tụng nhau và chào đón khách khứa, bạn bè đến chơi nhà.
Lễ hội Katê có các hoạt động nào đặc sắc?
Lễ hội Katê được chia làm hai phần: phần Lễ trang nghiêm và phần Hội rộn ràng.
1. Phần Lễ trang nghiêm tại các đền tháp cổ kính
Phần lễ được điều hành bởi các chức sắc tôn giáo (Cả sư, thầy kéo đàn Kanhi, bà bóng) theo đúng các nghi thức cổ truyền:
- Lễ đón rước y trang: Người Chăm cùng người Raglai tổ chức đoàn rước y phục của thần linh về tháp trong không khí trang trọng.
- Lễ mở cửa tháp: Các chức sắc thực hiện nghi lễ xin phép thần linh được mở cửa tháp cổ.
- Lễ tắm tượng thần: Nước sạch hòa cùng nước thơm được dùng để bao sái, lau chùi tượng thần.
- Lễ mặc y phục và Đại lễ: Sau khi tắm tượng, y trang mới sẽ được mặc lên cho thần linh, kèm theo lễ cúng dâng lễ vật (trầu cau, rượu, gà, cơm, trái cây…) để cầu an cho quốc thái dân an.
2. Phần Hội rộn ràng tại các làng Chăm
Sau khi các nghi lễ trang trọng tại đền, tháp kết thúc, không khí lễ hội tiếp tục lan tỏa đến các làng Chăm và từng hộ gia đình. Đây là thời điểm diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và sinh hoạt cộng đồng đặc sắc.
Nổi bật nhất là những màn trình diễn múa truyền thống bên các ngôi tháp cổ. Trong trang phục rực rỡ, các thiếu nữ Chăm uyển chuyển thực hiện những điệu múa quạt, múa Siva theo nhịp trống Ghi-năng, Paranưng và tiếng kèn Saranai.
Bên cạnh các hoạt động nghệ thuật, nhiều trò chơi dân gian và hội thi truyền thống cũng được tổ chức tại các làng nghề nổi tiếng như làng gốm Bàu Trúc hay làng dệt Mỹ Nghiệp. Người dân và du khách có cơ hội tham gia các cuộc thi gánh nước, dệt thổ cẩm, làm gốm, đá bóng, giao lưu văn nghệ và nhiều hoạt động cộng đồng khác.
Lời kết
Lễ hội Katê không chỉ là báu vật tinh thần của người Chăm mà còn là niềm tự hào của nền văn hóa Việt Nam đa dạng, giàu bản sắc. Vào năm 2017, theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL, lễ hội Katê của người Chăm tỉnh Ninh Thuận đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nếu bạn muốn tận mắt chứng kiến những vũ điệu huyền bí và hòa mình vào không gian văn hóa rực rỡ sắc màu, hãy lên kế hoạch ghé thăm xứ tháp Chàm vào mùa thu này.