Tại vùng đất Phú Yên xưa, nay thuộc phía Đông tỉnh Đắk Lắk, một kho tàng di sản Hán Nôm vô giá đang đối mặt với hiểm nguy cận kề. Hàng trăm sắc phong cổ, những tài liệu lịch sử quý giá ghi lại hành trình hình thành và phát triển của cộng đồng, đang dần mục nát dưới tác động khắc nghiệt của thời gian, thiên tai và sự lãng quên. Trước tình hình báo động này, Văn phòng UNESCO Việt Nam cùng các cơ quan chức năng địa phương đã khẩn trương vào cuộc, tìm kiếm giải pháp cấp thiết nhằm cứu vãn những chứng tích lịch sử không thể thay thế này khỏi nguy cơ biến mất vĩnh viễn.
Hiện Trạng Báo Động: Di Sản Hán Nôm Đứng Trước Hiểm Nguy
Vùng đất Phú Yên, với bề dày lịch sử hơn 400 năm, là nơi lưu giữ một hệ thống sắc phong Hán Nôm phong phú và độc đáo. Những sắc phong này không chỉ là những văn bản hành chính của triều đình phong kiến mà còn là nguồn sử liệu sơ khai, chân thực nhất về đời sống, tín ngưỡng, văn hóa và công lao của tiền nhân trong công cuộc khai khẩn, dựng làng, mở cõi. Tuy nhiên, theo thời gian, đặc biệt là trước sự tàn phá của thiên nhiên, nhiều sắc phong đang ở trong tình trạng hư hỏng nghiêm trọng, đòi hỏi những hành động tức thời và hiệu quả để bảo tồn.
Gần đây, sự quan tâm của quốc tế đã được khơi dậy khi các chuyên gia của Văn phòng UNESCO Việt Nam tiến hành khảo sát Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Lẫm Phú Lâm (phường Phú Yên). Tại đây, hình ảnh những sắc phong quý giá bị ngâm nước, ẩm mốc đã phơi bày một thực trạng đáng lo ngại. TS. Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa Văn phòng UNESCO Việt Nam, nhấn mạnh mức độ thiệt hại nghiêm trọng do trận lũ lịch sử cuối năm 2025 gây ra đối với các tài liệu gốc tại di tích này. Bà chia sẻ: “Chúng tôi nhận thấy Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Lẫm Phú Lâm chịu ảnh hưởng nặng nề không chỉ ở hệ thống kiến trúc mà còn ở các tài liệu gốc có giá trị đặc biệt, nhất là các sắc phong. Đây là tình trạng rất cấp thiết, đòi hỏi phải can thiệp kịp thời để có thể khôi phục, bảo vệ. Văn phòng UNESCO Việt Nam sẽ phối hợp cùng các chuyên gia, cơ quan quản lý di sản và địa phương để nghiên cứu, tìm giải pháp khôi phục đối với các tài liệu gốc này”.
Phát biểu của bà Hường đã phản ánh đúng thực trạng đáng báo động của nhiều sắc phong trên địa bàn phía Đông tỉnh Đắk Lắk, nơi mà Lẫm Phú Lâm chỉ là một trong những minh chứng điển hình. Sự cấp thiết trong việc bảo tồn không chỉ xuất phát từ giá trị vật chất mà còn từ ý nghĩa tinh thần và lịch sử to lớn mà những sắc phong này mang lại.
Lẫm Phú Lâm và Lăng Ông Đông Tác: Những Minh Chứng Đau Lòng
Tình trạng hư hại của các sắc phong không chỉ là vấn đề lý thuyết mà đã trở thành hiện thực đau lòng tại nhiều di tích. Tại Lẫm Phú Lâm, nơi thờ tự cụ Huỳnh Đức Chiếu – người có công lập làng và được nhân dân tôn kính, trong 5 sắc phong cổ đang được lưu giữ, tất cả đều bị ảnh hưởng nặng nề sau trận lũ lịch sử cuối năm 2025.
Ông Huỳnh Thắng, hậu duệ của cụ Huỳnh Đức Chiếu và là người hiện trông coi Lẫm Phú Lâm, đã không khỏi xót xa khi kể lại: “Nước lũ dâng cao, lẫm bị ngập sâu gần tới mái nên các sắc phong ngâm nước mấy ngày. Bây giờ sắc phong không gỡ ra được. Địa phương cũng đã mời chuyên gia ở bảo tàng hỗ trợ nhưng không ai dám mở ra. Hiện tại, 5 sắc phong này vẫn còn nguyên hiện trạng cuốn lại, nhưng chúng tôi không thể biết được mức độ hư hại bên trong.” Tình cảnh “không dám mở ra” đã phản ánh rõ rệt sự thiếu hụt nghiêm trọng về chuyên môn và kỹ thuật phục chế, bảo quản tài liệu Hán Nôm quý giá tại địa phương. Những cuộn sắc phong ẩm ướt, dính chặt vào nhau, ẩn chứa bên trong là những trang sử đang dần tan biến.
Tình cảnh tương tự không chỉ giới hạn ở Lẫm Phú Lâm mà còn xảy ra tại Lăng Ông Đông Tác, một di tích quan trọng khác trên địa bàn phường Phú Yên. Ở đây, ba sắc phong phong cho thần Nam Hải, Thủy Long Thần Nữ và Thành hoàng làng Đông Tác, sau nhiều năm được cất giữ trong hộp gỗ, đã trở thành nạn nhân của mối mọt. Hậu quả là một sắc phong đã hư hỏng hoàn toàn, không thể cứu vãn, trong khi hai sắc phong còn lại cũng đã bị hư hại một phần, đứng trước nguy cơ tương tự nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời. Những trường hợp này là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ về sự mong manh của di sản khi không được bảo quản đúng cách, từ tác động của thiên tai cho đến sự tấn công của côn trùng.
Nỗ Lực Chung Tay: Từ Địa Phương Đến UNESCO
Trước thực trạng đáng báo động này, các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn đã không ngừng nỗ lực tìm kiếm giải pháp. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) tỉnh Đắk Lắk đã nhanh chóng báo cáo tình hình và trao đổi với Văn phòng UNESCO Việt Nam, mong muốn nhận được sự hỗ trợ chuyên môn và kỹ thuật từ tổ chức quốc tế này.
Ông Nguyễn Lê Vũ, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL tỉnh Đắk Lắk, khẳng định quyết tâm của đơn vị: “Trước thực trạng hư hại của một số sắc phong hiện nay, Sở VH-TT&DL đã có báo cáo, trao đổi với UNESCO Việt Nam để xin hỗ trợ từ cơ quan chuyên môn này. Thời gian tới, sở sẽ tổ chức khảo sát, đánh giá lại toàn bộ hệ thống sắc phong đang được lưu giữ trên toàn tỉnh để có những đề xuất, giải pháp bảo tồn hiệu quả, tránh các tác động gây ảnh hưởng, hư hại sắc phong.” Kế hoạch này cho thấy một cái nhìn tổng thể hơn, không chỉ tập trung vào các trường hợp khẩn cấp mà còn hướng tới bảo vệ toàn diện hệ thống sắc phong trên địa bàn tỉnh.
Về phía địa phương, UBND phường Phú Yên cũng đã tích cực tiến hành rà soát, đánh giá hiện trạng các di tích, di sản văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và chương trình hành động của Chính phủ về văn hóa. Tuy nhiên, việc phục chế các sắc phong bị hư hỏng đang đối mặt với nhiều rào cản lớn, chủ yếu do thiếu chuyên môn sâu và nguồn lực tài chính cần thiết. Ông Lê Ngọc Thái, Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội phường Phú Yên, bày tỏ sự mong mỏi: “Đối với việc khôi phục các sắc phong, địa phương đã làm việc với Sở VH-TT&DL và mới đây là Đoàn công tác của Văn phòng UNESCO Việt Nam. Phường rất mong các cơ quan chuyên môn sẽ có những giải pháp hữu hiệu khôi phục lại các sắc phong này”. Điều này cho thấy sự đồng lòng từ cấp cơ sở đến cấp tỉnh và sự hợp tác quốc tế là chìa khóa để giải quyết vấn đề phức tạp này.
Kho Báu Lịch Sử: Hơn 400 Năm Văn Hiến Vùng Đất Phú Yên
Giá trị của sắc phong không chỉ được nhìn nhận qua tình trạng hư hại mà còn qua ý nghĩa lịch sử to lớn mà chúng nắm giữ. Theo kết quả nghiên cứu, trên địa bàn Phú Yên trước đây hiện còn lưu giữ hơn 200 sắc phong tại các đình, đền, miếu và nhà thờ dòng họ. Con số này biến Phú Yên thành một trong những địa phương có hệ thống tư liệu Hán Nôm phong phú và quan trọng bậc nhất, là “chứng nhân” cho hơn 400 năm văn hiến của một vùng đất.
Đạo sắc phong cổ nhất được xác định có niên đại từ năm 1596, dưới thời vua Lê Thế Tông, niên hiệu Quang Hưng thứ 19. Sắc phong này đã ban cho Lương Văn Chánh chức Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân cai quản quân vụ bốn vệ Thần Vũ, tước Phù Nghĩa hầu. Đây là một tài liệu vô cùng quý giá, ghi nhận công lao của vị Thành hoàng đã có công khai phá, mở mang bờ cõi cho vùng đất Phú Yên. Đạo sắc này hiện đang được lưu giữ cẩn trọng tại Đền thờ Lương Văn Chánh, xã Phú Hòa 1.
Ngược lại, sắc phong muộn nhất trong bộ sưu tập này được ban dưới triều vua Bảo Đại năm thứ 20 (1945), phong cho Tiền hiền thôn Tân Mỹ, nay thuộc xã Sơn Thành. Khoảng thời gian trải dài từ cuối thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 20 cho thấy sắc phong là một dòng chảy liên tục của lịch sử, phản ánh sự thay đổi của các triều đại và sự phát triển của cộng đồng.
Đặc biệt, dưới triều Nguyễn, số lượng sắc phong được ban cấp rất lớn. Nhiều sắc thần tại các đình làng từ thời vua Tự Đức đến Khải Định vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay. Những đạo sắc này không chỉ vinh danh các vị thần linh mà còn ghi nhận công lao của những người có công khai khẩn đất đai, lập làng, mở cõi hoặc có đóng góp lớn đối với đất nước. Sau khi được triều đình công nhận, những người này thường được nhân dân địa phương tôn thờ và phụng tự, trở thành một phần không thể thiếu trong tín ngưỡng và đời sống văn hóa cộng đồng.
Giá Trị Vượt Thời Gian: Không Chỉ Là Giấy Tờ Cổ
Ngày nay, giá trị của sắc phong đã vượt xa ý nghĩa hành chính ban đầu của một văn bản triều đình. Chúng đã trở thành nguồn sử liệu vô cùng quan trọng, giúp các nhà nghiên cứu khám phá sâu hơn về lịch sử hình thành làng xã, quá trình biến đổi địa danh qua các thời kỳ, phong tục, tập quán, đời sống tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng qua hàng thế kỷ. Mỗi đạo sắc phong là một lát cắt sinh động của quá khứ, một mảnh ghép không thể thiếu để hình dung bức tranh toàn cảnh về sự phát triển của vùng đất Phú Yên.
Bởi vậy, việc bảo tồn hệ thống sắc phong không chỉ đơn thuần là gìn giữ những tờ giấy cổ hay những di vật vô tri. Đó là trách nhiệm gìn giữ những trang sử gốc, những bằng chứng vật chất cụ thể về cội nguồn và bản sắc văn hóa của một dân tộc. Việc bảo tồn thành công không chỉ giúp các thế hệ hiện tại và tương lai hiểu rõ hơn về quá khứ hào hùng của cha ông, mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, để chúng tiếp tục được truyền lại một cách nguyên vẹn cho các thế hệ mai sau.
Tóm lại, những sắc phong cổ ở Phú Yên không chỉ là di vật Hán Nôm đơn thuần mà là kho báu lịch sử vô giá, cần sự chung tay khẩn cấp của cộng đồng, các nhà khoa học và chính quyền để bảo tồn và phục chế, đảm bảo rằng những trang sử sống động này sẽ không bao giờ bị lãng quên.