Tết Nguyên Đán là dịp lễ truyền thống quan trọng nhất trong năm của người Việt. Đây không chỉ là thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, tưởng nhớ tổ tiên và gửi đến nhau những lời chúc tốt đẹp.
Qua nhiều thế hệ, những phong tục ngày Tết đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tinh thần của người Việt Nam. Từ mâm cỗ cúng gia tiên, tục chúc Tết đầu năm đến những món ăn và loài hoa đặc trưng, mỗi vùng miền đều mang đến một sắc thái riêng cho ngày Tết cổ truyền.
Hãy cùng Blog Văn Hóa Việt Nam khám phá các phong tục ngày Tết Nguyên Đán 3 miền trong nội dung dưới đây.
Nét tương đồng trong phong tục ngày Tết ở cả 3 miền
Dù mỗi vùng miền có những phong tục đón Tết riêng, người Việt trên khắp cả nước vẫn gìn giữ nhiều nghi lễ truyền thống mang ý nghĩa tâm linh và gắn kết gia đình.
Những phong tục này không chỉ thể hiện lòng thành kính với tổ tiên, các vị thần linh mà còn gửi gắm ước mong về một năm mới bình an, may mắn và sung túc.
Phong tục cúng ông Công ông Táo
Cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp là một phong tục quen thuộc trong văn hóa Tết của nhiều gia đình Việt Nam.
Theo quan niệm dân gian, Táo quân là những vị thần cai quản việc bếp núc và ghi nhận các hoạt động trong gia đình. Nghi lễ tiễn ông Công ông Táo về trời mang ý nghĩa cầu mong gia đình bình an, thuận hòa trong năm mới.
Mâm cúng thường có hương, hoa, trái cây, trầu cau, bánh trái và các lễ vật tùy theo điều kiện từng gia đình. Ở nhiều nơi, người dân còn chuẩn bị cá chép để thực hiện tục tiễn Táo quân.
Phong tục cúng Tất niên và cúng Giao thừa
Vào chiều 30 Tết, các gia đình chuẩn bị mâm cỗ Tất niên để tạ ơn năm cũ và mời gia tiên về ăn Tết cùng con cháu. Đến thời khắc Giao thừa, lễ cúng được thực hiện trang nghiêm cả trong nhà lẫn ngoài trời nhằm tiễn đưa các vị quan Hành khiển cũ và nghênh đón các vị quan Hành khiển mới với nhiều hy vọng tốt đẹp.
Phong tục xông đất đầu năm
Người đầu tiên bước chân vào nhà sau khoảnh khắc Giao thừa được tin là sẽ mang lại vận khí cho gia chủ suốt cả năm. Do đó, việc chọn người xông đất hợp tuổi, có vía tốt, tính tình ôn hòa, thành công trong cuộc sống luôn được các gia đình đặc biệt coi trọng.
Phong tục chúc Tết và mừng tuổi đầu xuân
Nói đến Tết là nói đến không khí sum vầy, đoàn tụ. Dân gian xưa có câu “Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy”, như một cái lịch hẹn ngầm để con cháu thu xếp thời gian đến thăm hỏi, gửi lời chúc lành tới người thân, thầy cô.
Bên cạnh những câu chúc bình an, sắc đỏ của phong bao lì xì trao tay cho trẻ nhỏ và người già chính là trao đi sự may mắn, lời cầu chúc một năm mới khỏe mạnh, ngoan ngoãn và phát tài.
Phong tục đi lễ chùa đầu năm và cúng hóa vàng
Hành hương về các cơ sở thờ tự, đền chùa vào những ngày đầu năm để hái lộc, xin chữ và cầu bình an đã trở thành nét đẹp tâm linh quen thuộc.
Đến ngày Mùng 3 hoặc Mùng 4 Tết, các gia đình làm lễ cúng hóa vàng để tiễn ông bà, tổ tiên trở về cõi âm, khép lại chuỗi ngày chính hội của năm mới.
Sự đa dạng và nét đặc trưng trong phong tục ngày Tết 3 miền
Dù chung một cội nguồn văn hóa, nhưng khi dừng chân ở mỗi dải đất Bắc, Trung, Nam, cái Tết lại mang một dáng vẻ và hương vị rất riêng.
Phong tục ngày Tết miền Bắc
Tết ở miền Bắc đón chào năm mới trong cái mưa xuân lất phất và không khí lạnh đặc trưng, khiến khoảng thời gian sum họp gia đình thêm phần ấm cúng.
Người miền Bắc chuộng chưng hoa đào thắm hoặc đào phai, cùng chậu quất trĩu quả tượng trưng cho may mắn, sinh sôi.
Đặc biệt, theo nếp cổ truyền, nhiều gia đình và làng quê miền Bắc còn có phong tục dựng cây nêu trước sân nhà từ ngày 23 tháng Chạp với ý nghĩa xua đuổi tà ma, trừ xui rủi và cầu mong một năm mới bình an, thịnh vượng.
Mâm ngũ quả bày bàn thờ gia tiên được chuẩn bị rất tỉ mỉ, thường chọn nải chuối xanh ngửa lên làm chân đế ôm trọn quả bưởi vàng, điểm xuyết thêm quất, hồng hay lê.
Mâm cỗ Tết miền Bắc cũng giữ trọn nét tinh hoa chuẩn mực với quy chuẩn “4 bát 4 đĩa” gồm bánh chưng, giò thủ, gà luộc buộc cánh tiên, dưa hành muối chua và bát canh bóng thả.
Bên cạnh nghi lễ cúng bái, người miền Bắc vẫn giữ nét đẹp thanh tao là tắm lá mùi già chiều 30 Tết để rũ bỏ bụi bặm năm cũ, rồi rủ nhau đi xin chữ ông Đồ đầu xuân cầu cho đường học hành, công danh được đỗ đạt.
Phong tục Tết miền Nam
Tết phương Nam lại mang tinh thần phóng khoáng, rộng mở đúng như bản chất của vùng đất Nam Bộ trù phú. Sắc mai vàng rực rỡ dưới cái nắng xuân ấm áp tượng trưng cho tài lộc và phú quý.
Người miền Nam có cách bài trí mâm ngũ quả rất hóm hỉnh theo phát âm dân gian là “Cầu – Vừa – Đủ – Xài”, ứng với mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài và sung. Họ tránh bày chuối vì sợ “chúi nhủi” hay cam vì sợ “cam chịu”.
Trên mâm cơm ngày Tết, bên cạnh khoanh bánh tét đượm mùi lá dong lá chuối, nhà nào cũng chuẩn bị nồi thịt kho hột vịt nước dừa thơm béo và tô canh khổ qua dồn thịt với mong muốn mọi điều “khổ” của năm cũ sẽ “qua” đi.
Tục chúc Tết nơi đây vô cùng cởi mở, không gò bó giờ giấc, xóm giềng thoải mái sang nhà nhau lai rai vài ly, hát ca rộn ràng suốt những ngày đầu năm.
Phong tục ngày Tết miền Trung
Phong tục ngày Tết miền Trung mang nét giao thoa giữa văn hóa 2 miền Nam – Bắc, đồng thời vẫn giữ nguyên cái tình nghĩa, sự chắt chiu và lòng thành kính rất riêng của người dân dải đất nắng gió.
Ở khu vực Bắc Trung Bộ
Ở khu vực Bắc Trung Bộ (từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế), cách đón Tết có nhiều nét tương đồng với người miền Bắc. Nhà nào cũng thích chưng đào hoặc cây quất trĩu quả trước hiên nhà, và nhiều nơi vẫn giữ phong tục dựng cây nêu ngày Tết.
Còn trong mâm cỗ ngày Tết, bên cạnh các món đặc sản quen thuộc của quê hương, người dân nơi đây cũng rất ưa chuộng những món mang hương vị miền Bắc như bánh chưng, thịt đông hay đĩa dưa hành chống ngấy.
Ở khu vực Nam Trung Bộ
Ở khu vực Nam Trung Bộ lại có nét tương đồng với phong tục Ngày Tết miền Nam. Nhìn quanh ngõ xóm, sắc mai vàng rực rỡ bắt đầu khoe sắc bên cạnh những chậu cúc vàng hay hoa mào gà trước hiên nhà, hòa cùng cái nắng ấm áp đặc trưng của dải đất ven biển.
Về khoản ăn uống, mâm cỗ Tết của người Nam Trung Bộ chuộng đòn bánh tét dẻo thơm hơn bánh chưng, kết hợp cùng hũ dưa món giòn giòn, đĩa thịt heo ngâm nước mắm đậm vị, kèm thêm tôm chua và nem chả xứ Quảng, xứ Nẫu vô cùng đưa miệng.
Những điều kiêng kỵ dân gian trong phong tục ngày Tết Nguyên Đán
- Kiêng quét nhà hay đổ rác ngày mùng 1: Theo quan niệm của ông cha, việc dọn dẹp và vứt rác ra ngoài vào ngày đầu năm đồng nghĩa với việc đẩy tài lộc, may mắn và vượng khí của gia đình trôi đi mất.
- Kiêng cho lửa và nước đầu năm: Trong văn hóa người Việt, ngọn lửa biểu trưng cho sự ấm cúng, còn dòng nước gợi nhắc đến tài lộc sung túc (“tiền vô như nước”). Vì vậy, việc cho người khác lửa hay múc nước đầu xuân bị coi là tự tay trao đi vận may của chính mình.
- Kiêng làm vỡ đồ đạc: Vỡ bát đĩa, ấm chén hay gương soi trong những ngày Tết thường mang điềm báo về sự chia ly, lục đục và bất hòa trong gia đạo.
- Kiêng vay mượn hay đòi nợ: Đầu năm đi vay hay siết nợ đều mang lại cảnh túng thiếu, nợ nần dây dưa suốt cả năm.
- Kiêng tránh cãi vã hay buồn tủi: Những ngày đầu xuân, mọi người luôn cố gắng nhường nhịn, nói lời hay ý đẹp để cầu mong một năm mới bình an, mọi việc đều trôi chảy và vui vẻ.
- Kiêng mặc trang phục chỉ có hai màu trắng hoặc đen: Hai gam màu này gợi nhắc đến tang tóc, không mang lại sinh khí tươi vui cho ngày xuân.
- Hạn chế dùng vật sắc nhọn: Dao, kéo, kim chỉ hay các vật dụng góc cạnh được cho là mang theo sát khí, dễ gây hao hụt tài sản hoặc khiến con đường công việc trong năm gặp nhiều trắc trở, vất vả.
- Kiêng ăn các món “xui”: Trên mâm cơm đầu năm, người Việt thường tránh các món mang hàm ý xui rủi như thịt chó, thịt vịt, mực, trứng vịt lộn (sợ đảo lộn vận may), cá mè (hóc xương, mè nheo) hay tôm (với quan niệm bơi giật lùi, khó tiến xa).
Bảng so sánh sự khác nhau giữa phong tục Tết 3 miền
| Tiêu chí | Phong tục ngày Tết miền Bắc | Phong tục ngày Tết miền Trung | Phong tục ngày Tết miền Nam |
| Hoa chưng Tết | Hoa đào, cây quất | Bắc Trung Bộ chuộng đào, quất; Nam Trung Bộ thường chưng mai vàng, cúc vàng, mào gà. | Mai vàng |
| Mâm ngũ quả | Thường có chuối, bưởi, quất, hồng hoặc lê | Có sự linh hoạt tùy địa phương, chịu ảnh hưởng từ cách bày biện của cả miền Bắc và miền Nam. | Thường có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài và sung. |
| Bánh truyền thống | Bánh chưng vuông | Bắc Trung Bộ chuộng bánh chưng; Nam Trung Bộ phổ biến bánh tét | Bánh tét hình trụ, thường có nhân đậu xanh, thịt mỡ hoặc chuối |
| Mâm cỗ ngày Tết | Thường theo quy chuẩn “4 bát 4 đĩa”, có bánh chưng, giò thủ, gà luộc, dưa hành, canh bóng thả | Bắc Trung Bộ có bánh chưng, thịt đông, dưa hành; Nam Trung Bộ có dưa món, thịt heo ngâm nước mắm, tôm chua, nem chả | Thịt kho hột vịt nước dừa, canh khổ qua dồn thịt và các món ăn kèm bánh tét |
Lời kết
Phong tục ngày Tết 3 miền Bắc – Trung – Nam tuy có những nét khác biệt trong cách trang trí nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ, lựa chọn hoa Tết hay thực hiện các nghi lễ truyền thống nhưng đều hướng đến những giá trị chung: sum vầy, đoàn tụ, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong một năm mới bình an, may mắn, sung túc.
Mỗi phong tục đều mang đậm dấu ấn văn hóa và bản sắc riêng của từng vùng miền, góp phần tạo nên sự phong phú cho Tết Nguyên Đán Việt Nam.