Di sản Văn hóa – Kho tàng vô giá kết nối quá khứ với hiện tại, là minh chứng sống động cho trí tuệ và tinh hoa của dân tộc. Bắt đầu hành trình tìm hiểu này, người đọc sẽ nhận ra rằng di sản không chỉ là những kiến trúc cổ kính mà còn là những giá trị tinh thần, những tập quán được lưu truyền qua hàng thế kỷ.
Bài viết này, được tổng hợp bởi Vanhoablog, sẽ giúp bạn giải đáp cặn kẽ thắc mắc Di sản văn hóa là gì, cách phân loại các loại hình cơ bản và những Di sản Việt Nam đã được thế giới công nhận.
Di sản văn hóa là gì? Khái niệm, bản chất và Nguồn gốc
Di sản Văn hóa (Cultural Heritage) là toàn bộ những tài sản vật chất và tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chúng bao gồm các thành tố tự nhiên như danh lam thắng cảnh và những sáng tạo do con người tạo ra qua hàng ngàn năm.
Di sản không chỉ đơn thuần là những hiện vật hay công trình. Bản chất của nó nằm ở giá trị cốt lõi mà nó mang lại:
- Giá trị lịch sử: Là bằng chứng cho một giai đoạn, một sự kiện quan trọng trong quá khứ (Ví dụ: Tàn tích Pompeii, – Ý, Thành cổ Machu Picchu – Peru).
- Giá trị văn hóa & tinh thần: Thể hiện bản sắc, tín ngưỡng, triết lý sống của một cộng đồng (Ví dụ: Nghi lễ Thờ Mẫu – Việt Nam, Nghệ thuật làm Pizza của Naples – Ý)
Di sản văn hóa cấp quốc gia và Di sản văn hóa được UNESCO công nhận đều có chung nguồn gốc là lịch sử và văn hóa, nhưng chỉ những di sản thể hiện được giá trị vượt trội Toàn cầu (Outstanding Universal Value) mới được UNESCO vinh danh.
Phân loại các loại di sản văn hóa – Vật thể và phi vật thể
Để dễ dàng nghiên cứu, bảo tồn và quản lý, Di sản văn hóa được phân chia thành hai nhóm chính dựa trên tính chất tồn tại của chúng: Có thể chạm vào và không thể chạm vào.
Di sản văn hóa vật thể
Di sản văn hóa vật thể là các sản phẩm vật chất, có thể nhìn thấy, chạm vào và thường chiếm một không gian cụ thể. Theo khoản 2 Điều 4 Luật Di sản năm 2001, di sản văn hóa vật thể thể hiện bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc, bao gồm ba nhóm giá trị truyền thống chính:
Ví dụ: Vạn Lý Trường Thành (Trung Quốc), Kim Tự Tháp Giza (Ai Cập), Đền Taj Mahal (Ấn Độ), Hoàng thành Thăng Long (Việt Nam), v.v.
Di sản văn hóa phi vật thể
Di sản văn hóa phi vật thể là những thực hành, biểu đạt, kiến thức và kỹ năng mà các cộng đồng công nhận là một phần của di sản văn hóa của họ. Chúng không tồn tại độc lập mà gắn liền với con người.
Di sản văn hoá phi vật thể gồm có nhiều loại hình phong phú như:
Ví dụ: Yoga (Ấn Độ), Nghệ thuật làm Kimono (Nhật Bản), Flamenco (Tây Ban Nha), Lễ hội đua lạc đà (Ả Rập Xê Út), Nhã nhạc Cung đình Huế (Việt Nam), v.v.
Xem thêm: Ném Còn – Trò Chơi Dân Gian Không Thể Thiếu Trong Ngày Tết Của Người Dân Tây Bắc
Các di sản văn hóa Việt Nam được UNESCO công nhận
Việc được UNESCO công nhận là một cột mốc lịch sử, khẳng định Di sản văn hóa Việt Nam có giá trị vượt trội đối với toàn thể nhân loại. Dưới đây là danh sách những di sản văn hóa Việt Nam được UNESCO công nhận tiêu biểu nhất:
| Loại Hình Di Sản | Tên Di Sản | Địa Điểm/Phạm Vi | Năm Công nhận |
| Di sản Thế giới (Vật thể) | Quần thể Di tích Cố đô Huế | Thừa Thiên Huế | 1993 |
| Di sản Thế giới (Vật thể) | Vịnh Hạ Long | Quảng Ninh | 1994, 2000 |
| Di sản Thế giới (Vật thể) | Phố cổ Hội An | Quảng Nam | 1999 |
| Di sản Thế giới (Vật thể) | Thánh địa Mỹ Sơn | Quảng Nam | 1999 |
| Di sản Phi vật thể | Nhã nhạc Cung đình Huế | Huế | 2003 |
| Di sản Phi vật thể | Không gian Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên | Tây Nguyên | 2005 |
| Di sản Thế giới (Vật thể) | Hoàng thành Thăng Long | Hà Nội | 2010 |
| Di sản Phi vật thể | Ca Trù | Nhiều tỉnh miền Bắc | 2009 |
| Di sản Phi vật thể | Nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam Bộ | Miền Nam | 2013 |
| Di sản Phi vật thể | Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt | Nhiều tỉnh thành | 2016 |
| Di sản Hỗn hợp (Vật thể và Phi vật thể) | Quần thể danh thắng Tràng An | Ninh Bình | 2014 |
Quy tắc ứng xử và hành vi bị cấm khi tham quan di sản
Di sản là tài sản chung cần được bảo vệ. Nắm rõ những hành vi bị pháp luật nghiêm cấm và những lưu ý khi tham quan là cách tốt nhất để thể hiện sự tôn trọng đối với di sản, đồng thời đảm bảo chuyến tham quan của bạn được trọn vẹn và đúng mực.
Những hành vi bị pháp luật cấm
Theo quy định của Luật di sản, những hành vi sau đây bị nghiêm cấm:
- Phá hoại: Phá hoại di sản văn hóa, tìm kiếm trái phép địa điểm khảo cổ, lấn chiếm đất đai thuộc di tích.
- Chiếm đoạt & Trục lợi: Chiếm đoạt di tích, sở hữu và sử dụng trái phép di vật, cổ vật thuộc quyền sở hữu quốc gia, vận chuyển ra nước ngoài và trục lợi cá nhân từ việc bảo vệ di sản.
- Những hành vi vẽ bậy, khắc tên lên tường cũng là một hình thức phá hoại nghiêm trọng và bị xử lý theo pháp luật.
Những điều cần lưu ý khi tham quan di sản văn hóa
Để có những trải nghiệm đẹp và tôn trọng văn hóa địa phương, du khách cần tìm hiểu và tuân thủ những chuẩn mực đạo đức, phong tục tập quán tại khu vực di sản.
Nên làm (Tôn trọng):
- Tìm hiểu về văn hóa địa phương, lối sống, tập quán trước khi đến.
- Giữ gìn vệ sinh môi trường xung quanh, không xả rác bừa bãi.
- Tôn trọng và tuân thủ nội quy (giữ trật tự, không được chụp ảnh, không được chạm vào di vật, v.v).
- Tuân thủ theo chỉ dẫn của nhân viên và hướng dẫn viên du lịch.
Không nên làm (Bảo vệ):
- Không viết, vẽ, khắc tên lên tường, đá, cây cối, hoặc làm mất đi mỹ quan vốn có.
- Không hái hoa, bẻ cành để đem về làm kỷ niệm.
- Không ăn mặc thiếu chuẩn mực hoặc có hành vi thiếu tôn trọng tại khu vực linh thiêng.
Kết luận
Di sản văn hóa là tài sản vô giá, là kết tinh của trí tuệ qua hàng trăm năm lịch sử. Dù là di sản ở cấp độ quốc gia hay di sản văn hóa Việt Nam được UNESCO công nhận, mỗi cá nhân đều có quyền và nghĩa vụ bảo vệ, gìn giữ và lan tỏa những giá trị ấy. Việc tìm hiểu di sản và tuân thủ các quy tắc ứng xử chính là cách tốt nhất để chúng ta giữ gìn tinh hoa này cho các thế hệ tương lai.