Mô tô bay từng làm say đắm nhiều thế hệ khán giả Việt Nam tại các hội chợ, gánh xiếc lưu động vào thập niên 80-90. Dù đang đứng trước nguy cơ mai một theo thời gian, bộ môn nghệ thuật này vừa có màn tái xuất đầy bất ngờ trong sản phẩm âm nhạc mới nhất mang tên “Come My Way” của nam ca sĩ Sơn Tùng M-TP. Hãy cùng chuyên trang Vanhoavn giải đáp, nhìn lại hành trình lịch sử và giá trị độc đáo của bộ môn xiếc mạo hiểm này.
Mô tô bay là gì?
Mô tô bay (Hay còn gọi là xiếc mô tô lòng chảo, xiếc mô tô bay) là một loại hình biểu diễn tạp kỹ bằng mô tô, mang tính chất mạo hiểm cực kỳ cao trên vách đứng đứng.
Sàn diễn của các nghệ sĩ có cấu tạo vô cùng đặc biệt, trông giống như một chiếc lòng chảo hoặc chiếc thùng gỗ khổng lồ. Chiếc thùng này có đường kính khoảng 5 – 7 mét và chiều cao tương đương 5 mét. Toàn bộ phần thành chảo được ghép từ những tấm gỗ dày, thô mộc và được dựng đứng vuông góc so với mặt đất.
Khi biểu diễn, khán giả sẽ men theo những bậc cầu thang hẹp để di chuyển lên phía trên thành lồng chảo và đứng nhìn từ trên cao xuống. Ở phía dưới đáy chảo, các nghệ sĩ bắt đầu khởi động máy, cho xe chạy những vòng tròn nhẹ nhàng lấy đà trước khi tăng tốc bứt phá leo lên thành ván đứng.
Nguyên lý hoạt động và mức độ mạo hiểm của xiếc mô tô bay
Sự nghẹt thở của bộ môn xiếc mô tô bay không đến từ các hiệu ứng kỹ xảo hiện đại, mà đến từ sự kết hợp thuần túy giữa các định luật vật lý và lòng dũng cảm của con người.
Bằng cách duy trì tốc độ cao ổn định từ 40 đến 45 km/h, lực ly tâm sinh ra sẽ giữ cho chiếc xe và người biểu diễn bám chặt vào bề mặt ván gỗ dựng đứng mà không bị rơi tự do xuống đáy chảo.
Mức độ mạo hiểm của bộ môn nghệ thuật này được đẩy lên đỉnh điểm bởi các yếu tố sau:
- Không thiết bị bảo hộ: Các nghệ sĩ hoàn toàn không sử dụng dây bảo hiểm hay lưới đỡ trong suốt quá trình lao xe trên vách đứng.
- Kỹ thuật điều khiển: Để tăng tính hấp dẫn, nghệ sĩ thường thực hiện các động tác buông cả hai tay, nhắm mắt, hoặc đan tay vào nhau khi có 2 đến 3 chiếc mô tô cùng lao vòng quanh lòng chảo.
- Giao lưu mạo hiểm với khán giả: Màn biểu diễn được chờ đợi nhất là khi nghệ sĩ vừa lái xe ở tốc độ cao trên thành đứng, vừa rướn người sát mặt khán giả để lấy những tờ tiền tip từ tay họ.
Hành trình du nhập và thời hoàng kim của mô tô bay Việt Nam
Để có thể bám rễ sâu vào đời sống văn hóa giải trí đại chúng của người Việt, mô tô bay đã trải qua một hành trình dài theo chân các gánh xiếc quốc tế trước khi đạt đến giai đoạn cực thịnh.
Mặc dù xuất phát từ phương Tây, loại hình này đã nhanh chóng được Việt hóa và gắn liền với đời sống tinh thần của người dân nhiều vùng miền, đặc biệt là miền sông nước.
Lịch sử theo chân các đoàn xiếc ngoại quốc
Bộ môn nghệ thuật mạo hiểm này có tên quốc tế là Wall of Death (Tường tử thần), ra đời tại Mỹ và Châu Âu từ đầu thế kỷ 20. Ban đầu, người ta sử dụng xe đạp để biểu diễn trong các hội chợ lưu động, sau đó mới thay thế bằng xe mô tô khi động cơ đốt trong trở nên phổ biến.
Mô tô bay du nhập vào Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ 20 thông qua các đoàn xiếc danh tiếng của Anh, Nhật Bản hay Mexico. Sau khi gánh xiếc bản địa đầu tiên của Việt Nam do cố NSND Tạ Duy Hiển thành lập vào năm 1922 ra đời, các nghệ sĩ Việt bắt đầu học hỏi và tự làm chủ công nghệ trình diễn lòng chảo gỗ.
Bộ môn mô tô bay Việt Nam đặc biệt bám rễ sâu tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nơi đây có hệ thống sông ngòi dày đặc, rất thuận tiện cho các gánh xiếc lưu động di chuyển bằng ghe xuồng theo mùa nước nổi để mang niềm vui đến cho người dân.
Thời kỳ đỉnh cao của mô tô bay tại hội chợ
Thập niên 1980 – 1990 chính là giai đoạn hoàng kim rực rỡ nhất của xiếc mô tô bay Việt Nam. Trong bối cảnh phương tiện thông tin giải trí còn thiếu thốn, internet và điện thoại thông minh chưa xuất hiện, những đêm hội chợ lưu động là món ăn tinh thần duy nhất.
Mỗi khi tiếng loa thông báo rè rè vang lên đầu xóm, hàng nghìn người dân lại nô nức kéo về bãi đất trống của làng. Chiếc lòng chảo gỗ luôn đặt ở vị trí trung tâm, là biểu tượng hút khách nhất.
Cảm giác đứng trên thành gỗ, ngửi mùi dầu máy, mùi gỗ ẩm và cảm nhận toàn bộ hệ thống ván sàn rung bần bật theo từng vòng xe lao đi là một trải nghiệm thị giác vô giá. Ở thời kỳ này, thu nhập từ tiền vé và tiền tip của khán giả có thể giúp các nghệ nhân mua được cả lượng vàng lớn chỉ sau một mùa diễn.
Nỗi buồn mai một của bộ môn nghệ thuật vang bóng một thời
Bất kỳ loại hình nghệ thuật truyền thống nào cũng phải đối mặt với quy luật đào thải khắt khe khi công nghệ số bùng nổ, và mô tô bay lòng chảo cũng không ngoại lệ.
Sự phổ biến của dòng tivi màu, internet băng thông rộng và đặc biệt là điện thoại thông minh đã làm thay đổi hoàn toàn thói quen giải trí của người dân. Thay vì phải chờ đợi các đoàn xiếc lưu động theo mùa, giới trẻ giờ đây chỉ cần một cú vuốt màn hình là có thể tiếp cận với hàng triệu video giải trí toàn cầu. Khán giả thưa dần, mỗi suất diễn đôi khi chỉ còn lác đác từ 20 đến 30 người xem.
Sự mai một của bộ môn nghệ thuật này còn đến từ tính chất nguy hiểm và đòi hỏi sự khổ luyện quá khắt khe. Để đứng vững trên vách gỗ đứng, một tay lái phải đánh đổi bằng nhiều năm chấn thương và một tâm lý cực kỳ vững vàng.
Thu nhập bấp bênh không đủ trang trải cuộc sống khiến nhiều học trò phải bỏ nghề nửa chừng. Nhiều gánh xiếc gia đình nổi tiếng tại miền Tây đã phải ngậm ngùi phá dỡ sàn diễn, bán toàn bộ lồng chảo gỗ và khung sắt làm sắt vụn để chuyển sang làm các công việc chân tay khác mưu sinh.
Sơn Tùng M-TP đưa nghệ thuật mô tô bay Việt Nam vào Come My Way
Khi nhiều người tưởng rằng hình ảnh chiếc lòng chảo gỗ khổng lồ đã lùi sâu vào dĩ vãng, thì sự xuất hiện của dự án “Come My Way” do nam ca sĩ Sơn Tùng M-TP kết hợp cùng rapper người Mỹ Tyga phát hành tối 28/5 đã làm Mô tô bay như sống dậy.
Trong siêu phẩm âm nhạc lần này, Sơn Tùng không chọn những bối cảnh xa hoa, hiện đại theo lối mòn. Thay vào đó, anh cùng đạo diễn Phương Vũ đã khéo léo đưa xiếc mô tô bay trở thành chất liệu thị giác chủ đạo với những điểm nhấn độc đáo:
- Không gian hoài cổ pha siêu thực: Nam ca sĩ đứng ở vị trí trung tâm, xung quanh là dàn tay lái mặc jumpsuit ánh đỏ, đeo mặt nạ trắng liên tục gầm rú và chạy xe vòng tròn trên thành ván đứng vuông góc.
- Kích thích thị giác quốc tế: Đối với khán giả nước ngoài, đây là một hình ảnh trình diễn vô cùng lạ lẫm, gai góc và mang đậm hơi thở nghệ thuật đường phố mạo hiểm.
- Đánh thức ký ức Việt Nam: Đối với công chúng trong nước, phân cảnh này chạm đến tầng sâu nhất của ký ức, gợi nhắc lại một lát cắt giải trí bình dân từng rất đặc trưng tại các vùng quê.
Quyết định đưa một bộ môn nghệ thuật đang có nguy cơ biến mất vào một dự án tầm cỡ quốc tế là một bước đi đầy bản lĩnh.
Kết luận
Việc đưa bộ môn mô tô bay vào MV Come My Way của Sơn Tùng M-TP không đơn thuần là một lựa chọn hình ảnh mang tính giải trí thương mại. Dùng tư duy nghệ thuật hiện đại để đánh thức và làm sống dậy một biểu tượng văn hóa tưởng chừng đã bị ngủ quên mãi mãi. Hãy tiếp tục theo dõi Vanhoavn để không bỏ lỡ những bài viết phân tích chuyên sâu về sự giao thoa giữa nghệ thuật truyền thống và dòng chảy giải trí đương đại!