Trong bức tranh lung linh ánh đèn đô thị, những bảo tàng, công trình di sản và không gian văn hóa của TP.HCM đang khoác lên mình một diện mạo mới, sẵn sàng cho một “ca làm việc” đầy sôi động. Từ những bản hòa nhạc giao thoa giữa kiến trúc cổ kính, thưởng trà trong lòng di sản, đến những màn trình diễn 3D Mapping kỳ ảo trên các biểu tượng kiến trúc, thành phố đang từng bước biến di sản thành nguồn lực quý báu, thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa, du lịch và kinh tế đêm.
Sôi Động Bảo Tàng Về Đêm: Kiến Tạo Trải Nghiệm Đa Giác Quan
Khi màn đêm buông xuống, nhịp sống của TP.HCM càng thêm phần rực rỡ. Không chỉ dừng lại ở những hoạt động giải trí quen thuộc, các không gian di sản văn hóa đang mở ra những cánh cửa mới, mang đến những trải nghiệm độc đáo và đầy thu hút cho công chúng.
Tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, tọa lạc trên con đường Phó Đức Chính mang đậm dấu ấn lịch sử, một buổi tối cuối tuần đã trở nên đặc biệt hơn bao giờ hết. Khán giả không vội vàng tìm chỗ ngồi khi chương trình hòa nhạc sắp bắt đầu. Thay vào đó, họ thong thả dạo bước qua từng gian trưng bày, chiêm ngưỡng những tác phẩm hội họa tinh xảo, lắng nghe những câu chuyện lịch sử về chính tòa nhà cổ kính này, trước khi trở lại khoảng sân rộng để đắm mình trong âm thanh du dương của tiếng vĩ cầm. Sự giao thoa tuyệt vời giữa kiến trúc, mỹ thuật và âm nhạc đã tạo nên một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt so với hình dung truyền thống về một bảo tàng, nơi vốn chỉ là nơi chiêm ngưỡng hiện vật sau lớp kính bảo vệ.
Không kém phần hấp dẫn, Bảo tàng TP.HCM tại đường Lý Tự Trọng đã mạnh dạn thử nghiệm mở rộng khung giờ hoạt động từ 19 giờ đến 21 giờ, kết hợp tham quan bảo tàng với trải nghiệm văn hóa trà độc đáo. Du khách không chỉ có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về lịch sử hình thành của công trình và những hiện vật quý giá được trưng bày, mà còn được thưởng thức những tách trà thơm lừng, lắng nghe những câu chuyện thú vị về nguồn gốc và vai trò của trà trong đời sống văn hóa Việt Nam. Cách tiếp cận này đã giúp không gian bảo tàng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết, cho phép công chúng cảm nhận di sản bằng nhiều giác quan, vượt ra ngoài giới hạn của việc quan sát đơn thuần.
Đây chỉ là hai trong số nhiều ví dụ tiêu biểu cho xu hướng đang hình thành mạnh mẽ tại TP.HCM: đưa bảo tàng vượt ra khỏi khuôn khổ trưng bày truyền thống để trở thành những điểm hẹn văn hóa sôi động, thu hút cộng đồng. Việc mở cửa thêm vào buổi tối không chỉ đơn thuần là kéo dài giờ phục vụ, mà còn là nỗ lực nhằm kiến tạo những sản phẩm văn hóa mới mẻ, phù hợp với nhịp sống đô thị hiện đại và đáp ứng nhu cầu trải nghiệm ngày càng đa dạng của công chúng.
Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao (VH-TT) TP.HCM, chia sẻ: “Thành phố mong muốn từng bước hình thành một thói quen mới, để người dân không chỉ đến bảo tàng vào giờ hành chính mà còn lựa chọn những không gian này như một điểm đến lý tưởng vào các buổi tối cuối tuần. Qua đó, bảo tàng sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đô thị, nơi diễn ra các hoạt động giáo dục, thưởng thức nghệ thuật và giao lưu văn hóa.”
Bà Đoàn Thị Trang, Giám đốc Bảo tàng TP.HCM, cũng bày tỏ sự lạc quan: “Chương trình mở cửa vào khung giờ mới ban đêm là bước khởi đầu quan trọng để chúng tôi đánh giá hiệu quả và tiếp tục xây dựng những sản phẩm mang đậm bản sắc riêng. Chúng tôi đã nhận thấy nhiều khách tham quan quay trở lại lần thứ hai, lần thứ ba, thậm chí chủ động đăng ký cho các chương trình tiếp theo. Đây là tín hiệu đáng mừng, cho thấy rằng khi có nội dung phù hợp, bảo tàng hoàn toàn có thể giữ chân công chúng bằng giá trị trải nghiệm, bên cạnh sự hấp dẫn vốn có từ những hiện vật.”
Không chỉ Bảo tàng Mỹ thuật và Bảo tàng TP.HCM, nhiều bảo tàng khác trên địa bàn thành phố và các tỉnh lân cận cũng đang tích cực đổi mới hoạt động. Điển hình, Bảo tàng – Thư viện Bà Rịa – Vũng Tàu đã tổ chức hoạt động tham quan ban đêm kết hợp trình diễn ánh sáng tại di tích Bạch Dinh. Mỗi đơn vị có một cách tiếp cận riêng, nhưng tất cả đều chung một mục tiêu quan trọng: đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Theo lãnh đạo Sở VH-TT TP.HCM, thành phố không áp đặt một mô hình chung cho tất cả các bảo tàng. Thay vào đó, khuyến khích từng đơn vị phát huy tối đa lợi thế riêng, xây dựng các sản phẩm văn hóa phù hợp với đặc trưng hiện vật, kiến trúc và đối tượng phục vụ. Cách tiếp cận này hoàn toàn phù hợp với xu hướng quốc tế, khi các bảo tàng ngày càng thoát ra khỏi vai trò đơn thuần là nơi lưu giữ hiện vật, mà trở thành những trung tâm sáng tạo, giáo dục và kết nối cộng đồng năng động.
Xu hướng này càng trở nên ý nghĩa hơn khi nhiều bảo tàng chủ lực của TP.HCM sẽ được giao thực hiện cơ chế tự chủ tài chính từ tháng 5 năm 2026. Trong bối cảnh phải chủ động hơn về nguồn lực, việc phát triển các sản phẩm văn hóa mới, mở rộng các dịch vụ phù hợp và thu hút thêm công chúng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của từng đơn vị, đồng thời bổ sung một mắt xích quan trọng vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa đang ngày càng phát triển của TP.HCM.
Theo Kế hoạch số 296/KH-UBND do UBND TP.HCM ban hành ngày 15 tháng 6 năm 2026 về Chương trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành việc kiểm kê toàn bộ di sản phi vật thể. Đồng thời, có ít nhất 3-5 di sản sẽ được lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Kế hoạch cũng bao gồm việc lập hồ sơ cho 5 di tích cấp thành phố đề nghị xếp hạng di tích quốc gia và 2 di tích quốc gia đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Hướng tới năm 2030, khoảng 40% di tích đủ điều kiện sẽ được xây dựng các sản phẩm tham quan, trải nghiệm hoặc tích hợp vào các tuyến du lịch. Đáng chú ý, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 100% di sản cấp quốc gia và quốc gia đặc biệt trong năm 2026, và 100% di sản cấp thành phố vào năm 2027.
Công Nghệ “Hồi Sinh” Di Sản, Mở Ra Kỷ Nguyên Văn Hóa Sáng Tạo
Trong khi các bảo tàng đang mở rộng không gian trải nghiệm từ bên trong, thì ở quy mô đô thị rộng lớn hơn, nhiều công trình di sản mang tính biểu tượng của thành phố cũng đang được “đánh thức” bằng những ứng dụng công nghệ sáng tạo đầy ấn tượng.
Kế hoạch số 296/KH-UBND ngày 15 tháng 6 năm 2026 về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa giai đoạn 2026-2030 đã xác định rõ định hướng chiến lược: gắn kết chặt chẽ công tác bảo tồn di sản với sự phát triển của công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa và kinh tế sáng tạo. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành một hệ sinh thái văn hóa bền vững, nơi các giá trị lịch sử và văn hóa truyền thống tiếp tục được phát huy mạnh mẽ trong đời sống đương đại.
Định hướng chiến lược này đang từng bước được cụ thể hóa thông qua nhiều hình thức ứng dụng công nghệ tiên tiến. Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn – Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2 tháng 7 năm 1976 – 2 tháng 7 năm 2026), một chương trình trình diễn công nghệ 3D Mapping đã diễn ra tại mặt tiền trụ sở UBND TP.HCM. Sự kiện này đã mang đến một cách kể chuyện hoàn toàn mới về hành trình nửa thế kỷ xây dựng và phát triển đầy tự hào của thành phố. Trên nền kiến trúc mang tính biểu tượng, sự kết hợp tài tình giữa ánh sáng, đồ họa và âm nhạc đã góp phần truyền tải những câu chuyện lịch sử một cách sinh động và gần gũi với công chúng ngày nay.
Ông Trần Việt Tân, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty CP Truyền thông VINAMA – đơn vị tham gia thực hiện chương trình, nhấn mạnh: “Công nghệ không nhằm thay thế giá trị của di sản, mà đóng vai trò là cầu nối, giúp đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với người xem. Hình ảnh, âm thanh và ánh sáng được xây dựng dựa trên nền tảng nghiên cứu sâu sắc về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của từng công trình, qua đó giúp công chúng cảm nhận được chiều sâu ký ức đô thị, thay vì chỉ dừng lại ở việc quan sát thụ động.”
Theo ông Trần Việt Tân, giá trị lớn nhất của các chương trình trình diễn công nghệ như 3D Mapping là khả năng khơi gợi sự tò mò và quan tâm, đặc biệt là đối với giới trẻ. Điều này khuyến khích họ tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về lịch sử sau khi chương trình kết thúc. Từ kinh nghiệm thực tế, ông Trần Việt Tân cho rằng TP.HCM sở hữu nhiều lợi thế để phát triển các sản phẩm văn hóa đêm dựa trên công nghệ trình diễn. Tuy nhiên, để những chương trình như 3D Mapping có thể trở thành sản phẩm thường xuyên và bền vững, cần có một chiến lược dài hạn, với nội dung được đổi mới liên tục. Sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, ngành văn hóa, du lịch và các doanh nghiệp sáng tạo là yếu tố then chốt. Quan trọng hơn cả, mỗi chương trình phải kể được một câu chuyện độc đáo, mang đậm dấu ấn riêng của thành phố, bởi lẽ, dù công nghệ có thể tương đồng, nhưng bản sắc văn hóa luôn là yếu tố tạo nên sự khác biệt và sức hấp dẫn bền vững.
Có thể thấy, từ không gian bảo tàng đến các công trình kiến trúc tại khu vực công cộng, công nghệ đang mở ra những cánh cửa mới, giúp công chúng tiếp cận di sản văn hóa theo một cách sinh động và hấp dẫn hơn bao giờ hết. Khi được kết hợp hài hòa với nghệ thuật biểu diễn, các hoạt động giáo dục di sản và các sản phẩm du lịch đặc sắc, những sản phẩm văn hóa mới này không chỉ góp phần kéo dài thời gian lưu trú của du khách, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế đêm, mà còn lan tỏa mạnh mẽ những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu của thành phố đến với đông đảo công chúng.
Khi công tác bảo tồn đồng hành cùng sự sáng tạo, di sản văn hóa sẽ được gìn giữ trọn vẹn cho các thế hệ mai sau, đồng thời tạo ra những giá trị mới, góp phần quan trọng vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa và xây dựng TP.HCM trở thành một đô thị sáng tạo, giàu bản sắc.
Theo số liệu thống kê từ Sở VH-TT TP.HCM, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, hệ thống bảo tàng thuộc sở đã đón hơn 2,16 triệu lượt khách tham quan, tăng 28% so với cùng kỳ năm 2025. Khối bảo tàng ngoài công lập cũng ghi nhận sự tăng trưởng ấn tượng với trên 92.000 lượt khách, tăng hơn 100%. Bên cạnh đó, các bảo tàng công lập đã tổ chức thành công 32 cuộc trưng bày chuyên đề và 60 cuộc triển lãm lưu động tại các trường học, khu công nghiệp. Công tác sưu tầm cũng đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ với 1.293 hiện vật, hình ảnh, tài liệu khoa học được bổ sung vào bộ sưu tập, trong đó có 398 hiện vật gốc quý giá.
Tóm lại: TP.HCM đang tích cực khai thác tiềm năng của di sản văn hóa bằng cách đổi mới mô hình hoạt động, ứng dụng công nghệ hiện đại và phát triển các sản phẩm văn hóa đêm độc đáo, hướng tới xây dựng một nền công nghiệp văn hóa vững mạnh và một đô thị giàu bản sắc.