Tục kết chạ là hình thức kết nghĩa giữa hai hoặc nhiều làng nhằm xây dựng mối quan hệ gắn bó, tương trợ và cùng gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Phong tục này xuất hiện từ lâu ở nhiều địa phương, đặc biệt tại vùng đồng bằng Bắc Bộ và Kinh Bắc.
Bài viết sẽ giải đáp kết chạ là gì, nguồn gốc hình thành, nghi lễ, ý nghĩa cũng như vai trò của tục kết chạ trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Kết chạ là gì? Nguồn gốc hình thành tục kết chạ
“Chạ” là một danh từ cổ, có nguồn gốc từ thời Hùng Vương, dùng để chỉ một đơn vị cư trú tương đương với “làng” hoặc “thôn” sau này.
Kết chạ (hay còn gọi là chạ anh chạ em) là hình thức kết nghĩa gắn bó giữa hai hoặc nhiều làng với nhau trên tinh thần tự nguyện, bình đẳng. Mục đích chính của việc kết chạ là để tương thân tương trợ, bảo vệ lẫn nhau trước các biến cố của tự nhiên, xã hội và cùng nhau giao lưu văn hóa, tín ngưỡng.
Nguồn gốc hình thành tục kết chạ
Theo nghiên cứu của các nhà nhân học và sử học, tục kết chạ hình thành dựa trên 3 nền tảng chính:
- Địa lý và Thủy lợi: Các làng sống cạnh nhau, chung một con sông, con ngòi, cùng canh tác trên một cánh đồng thường kết chạ để cùng quản lý nguồn nước, đắp đê trị thủy và phòng chống trộm cướp.
- Tín ngưỡng Thành hoàng: Nhiều làng kết chạ vì thờ chung một vị Thành hoàng, hoặc các vị thần ở những làng này có mối quan hệ thân tộc (anh em, vợ chồng) hoặc thầy trò trong truyền thuyết.
- Lịch sử hoạn nạn: Khi một làng gặp tai ương (hỏa hoạn, mất mùa, dịch bệnh) và được làng bên cạnh cưu mang, họ sẽ làm lễ kết chạ để ghi nhớ ân tình, truyền lại cho con cháu đời sau.
Nghi lễ kết chạ diễn ra như thế nào?
Để việc kết nghĩa giữa hai làng có hiệu lực chính thức, người xưa phải tổ chức một nghi lễ vô cùng trang trọng và nghiêm ngặt dưới sự chứng kiến của Thần linh và toàn thể dân làng. Nghi lễ này thường được chia làm ba giai đoạn chính.
1. Giai đoạn chuẩn bị (Dạm chạ)
Trước khi lễ kết chạ diễn ra, các vị bô lão, tộc trưởng và chức dịch (người có chức sắc) của hai làng sẽ gặp gỡ nhiều lần để bàn bạc. Họ thảo luận về lý do kết nghĩa, thống nhất ngôi thứ (chạ anh, chạ em) và cùng nhau soạn thảo bản Ước thúc kết chạ (chúc văn). Khi hai bên hoàn toàn đồng thuận, ngày lành tháng tốt sẽ được chọn để cử hành đại lễ.
2. Nghi thức tế thần và thề ước tại đình làng
Vào ngày chính lễ, toàn bộ ban tế lễ của hai làng sẽ tập trung tại đình của làng được tôn làm “Chạ anh”.
- Dâng lễ vật: Hai làng cùng chuẩn bị lễ vật trang trọng gồm hương hoa, xôi gà, trầu cau và rượu để dâng lên Thành hoàng làng.
- Đọc Chúc văn: Vị chủ tế (thường là người có uy tín lớn nhất) sẽ đứng trước ban thờ thần để đọc to bản Chúc văn kết chạ. Nội dung chúc văn tuyên bố lý do kết nghĩa, danh tính hai làng và những lời thề nguyền chung thủy, gắn bó, hoạn nạn có nhau.
- Uống rượu thề: Sau khi đọc xong, đại diện hai làng sẽ cùng uống chung một tuần rượu thề trước sự chứng kiến của Thần linh. Bản chúc văn sau đó được đem đốt một phần để trình lên cõi linh thiêng, phần còn lại được lưu giữ cẩn thận trong hậu cung của cả hai đình làng.
3. Hội ăn mừng (Yến chạ)
Sau phần nghi lễ tâm linh nghiêm trang là phần hội. Hai làng sẽ cùng nhau tổ chức tiệc yến, giao lưu văn nghệ và chơi các trò chơi dân gian. Người dân hai làng trong ngày này gặp nhau đều tay bắt mặt mừng, xưng hô anh – em thân thiết như người một nhà.
Những quy ước đặc biệt trong tục kết chạ
Sau khi nghi lễ thề ước hoàn tất, bản Ước thúc chính thức có giá trị như một “bộ luật” riêng, buộc người dân cả hai bên phải nghiêm túc chấp hành với những quy ước.
Nguyên tắc phân chia ngôi thứ rõ ràng
Mối quan hệ kết chạ luôn phân định rõ tư cách “Chạ anh” và “Chạ em”. Theo các tư liệu khảo cứu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ngôi thứ này không dựa trên quy mô giàu nghèo hay diện tích của làng, mà dựa vào tuổi tác, thứ bậc của vị Thần được thờ phụng hoặc làng nào có công giúp đỡ trước.
Tuy nhiên, mối quan hệ này hoàn toàn bình đẳng. Chạ anh phải bao dung, nhường nhịn, chạ em phải kính trọng, lễ độ.
Luật cấm kết hôn giữa hai làng
Đây là một trong những quy ước nghiêm ngặt mang tính nhân văn cao cả của tục kết chạ xưa. Khi hai làng đã làm lễ thề nguyền, người dân hai bên xem nhau như anh em ruột thịt cùng một bọc.
Do đó, để giữ gìn sự thuần khiết của tình thân và tránh các xung đột gia đình làm ảnh hưởng đến hòa khí chung, các ước thúc cổ quy định trai gái hai làng kết chạ không được kết hôn với nhau.
Nghĩa vụ tương thân tương trợ vô điều kiện
Khi xảy ra biến cố như cháy đình, đê vỡ, hỏa hoạn hay trộm cướp, làng bị nạn chỉ cần đánh hồi trống hiệu liên thanh, làng kết chạ nghe thấy phải lập tức mang nông cụ, phương tiện và lực lượng sang ứng cứu.
Sự giúp đỡ này là nghĩa vụ tự nguyện, không đòi hỏi trả công hay đền đáp tiền của, thể hiện rõ tinh thần “tối lửa tắt đèn có nhau”.
Tục kết chạ quan họ – Nét duyên xứ Kinh Bắc
Không chỉ là mối quan hệ kết nghĩa giữa các làng, tục kết chạ Quan họ còn là nền tảng để hình thành những hoạt động giao lưu văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc. Qua nhiều thế hệ, phong tục này góp phần gìn giữ lề lối ứng xử, nghi lễ truyền thống và tạo môi trường để dân ca Quan họ được trao truyền, phát triển.
Mối quan hệ gắn kết giữa các bọn Quan họ kết chạ
Theo cuốn Không gian văn hóa Quan họ Bắc Ninh (Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin), các làng Quan họ gốc thường kết chạ với nhau gắn liền với mối quan hệ giữa các “bọn Quan họ” (nhóm hát). Sự kết nghĩa này dựa trên nguyên tắc tôn trọng, hòa nhã. Người Quan họ chạ này gọi người Quan họ chạ kia là “liền anh, liền chị”, xưng “em” đầy khiêm nhường.
Nghi thức rước kiệu và giao lưu văn hóa trong ngày hội chạ
Vào ngày hội làng (thường diễn ra vào mùa xuân), chạ em sẽ tổ chức đoàn rước kiệu, mang lễ vật sang chúc mừng hội chạ anh và ngược lại.
Điểm nhấn của ngày hội là các canh hát Quan họ với hình thức hát đối đáp giữa các liền anh, liền chị. Các cuộc hát thường diễn ra tại đình, chùa, sân làng hoặc trên thuyền trong không khí trang trọng nhưng gần gũi.
Người dân làng kết nghĩa được tiếp đón nồng hậu như khách quý, thể hiện tinh thần hiếu khách và trọng tình của người Kinh Bắc.
Những cặp làng kết chạ nổi tiếng tại Bắc Ninh, Bắc Giang ngày nay
Trong không gian văn hóa Quan họ, nhiều cặp làng vẫn duy trì mối quan hệ kết chạ và giao lưu truyền thống qua các mùa lễ hội. Một số cặp làng tiêu biểu gồm:
- Chạ Diềm (Viêm Xá, Hòa Long, Bắc Ninh) kết chạ với chạ Bựu (Hoài Thị, Liên Bão, Tiên Du, Bắc Ninh)
- Chạ Diềm (Bắc Ninh) kết nghĩa/kết bạn với chạ Thổ Hà (Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang)
- Chạ Khả Lễ kết chạ với chạ Bồ Sơn (cùng thuộc phường Võ Cường, TP. Bắc Ninh)
Đây đều là những làng nằm trong không gian văn hóa Quan họ Bắc Ninh – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2009.
Việc duy trì tục kết chạ và các hoạt động giao lưu Quan họ góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc cũng như truyền thống đoàn kết giữa các cộng đồng làng xã.
Ý nghĩa của tục kết chạ đối với xã hội xưa và nay
Không chỉ đơn thuần là những cuộc vui gặp gỡ hội hè hay các giao ước hành chính, ý nghĩa của tục kết chạ nằm ở giá trị nhân văn sâu sắc, đóng vai trò là sợi dây thắt chặt tình đoàn kết và giữ gìn kỷ cương xã hội qua nhiều thế kỷ.
Ý nghĩa của tục kết chạ trong việc củng cố sức mạnh cộng đồng xưa
Trong xã hội Việt Nam thời phong kiến, khi chính quyền trung ương chưa thể bao quát sâu sát đến từng vùng nông thôn khép kín, tục kết chạ chính là một cơ chế tự trị và tự vệ cực kỳ hiệu quả của người dân.
- Xóa bỏ xung đột, tranh chấp: Sống kề cận nhau, các làng xã xưa khó tránh khỏi những va chạm về đất đai, ranh giới hay nguồn nước tưới tiêu. Việc chủ động kết chạ giúp chuyển hóa các nguy cơ xung đột thành mối quan hệ hợp tác đôi bên cùng có lợi.
- Tạo lá chắn an ninh vững chắc: Giao ước kết chạ tạo ra một lực lượng liên minh bán quân sự tự nguyện. Khi có nạn trộm cướp, giặc dã hay thiên tai, vỡ đê, sức mạnh của các làng kết nghĩa giúp họ bảo vệ tính mạng và tài sản tốt hơn gấp nhiều lần việc đơn độc chống chọi.
- Bảo lưu các giá trị văn hóa thuần khiết: Thông qua các lễ hội chạ, những nét đẹp trong nghệ thuật (như dân ca Quan họ), phong tục tập quán và đạo đức lối sống được gìn giữ, truyền lại nguyên vẹn qua nhiều thế hệ nhờ sự giám sát và cổ vũ lẫn nhau giữa các làng bạn.
Bài học về tinh thần đoàn kết, tương trợ trong xã hội hiện đại
Bước sang thế kỷ 21, khi quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ và cấu trúc làng xã truyền thống dần thay đổi, bài học và ý nghĩa của tục kết chạ vẫn vẹn nguyên giá trị thời sự:
- Sức sống của tình làng nghĩa xóm: Giữa cuộc sống hiện đại đầy bận rộn, tinh thần kết chạ nhắc nhở chúng ta về giá trị của sự sẻ chia, “tối lửa tắt đèn có nhau”, xây dựng mối quan hệ hòa thuận, văn minh giữa các khu dân cư, tổ dân phố hay các địa phương kề cận.
- Phát huy tinh thần tương thân tương ái toàn dân: Mỗi khi đất nước đối mặt với thử thách lớn như thiên tai, bão lũ hay dịch bệnh, hình ảnh những đoàn cứu trợ vô điều kiện từ khắp nơi đổ về vùng hoạn nạn chính là sự tiếp nối hoàn hảo mang tính thời đại của tinh thần “nghe tiếng trống chạ, lập tức ứng cứu” ngày xưa.
Xem thêm: Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Là Gì? Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Trong Văn Hóa Việt Nam
Lời kết
Tục kết chạ không chỉ đơn thuần là một giao ước giữa hai làng xã, mà là minh chứng cho trí tuệ tập thể, tính nhân văn và khát vọng sống hòa bình, đoàn kết của người Việt xưa. Gìn giữ và hiểu đúng về phong tục này chính là cách chúng ta nuôi dưỡng cội nguồn văn hóa và sức mạnh nội sinh của dân tộc trong thời đại mới.