Hát Then không chỉ đơn thuần là một điệu dân ca, mà là hình thức diễn xướng tâm linh độc đáo đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Nếu bạn đang tìm hiểu Hát Then là gì, nguồn gốc từ đâu và các yếu tố làm nên nét nghệ thuật này, hãy cùng tìm hiểu qua nội dung dưới đây của Blog Văn Hóa.
Tìm hiểu hát then là gì
Hát Then là hình thức diễn xướng dân gian mang tính chất nghi lễ tâm linh. Nghệ thuật này tích hợp nhiều yếu tố gồm âm nhạc, lời ca, múa và các hành động diễn xướng để thể hiện các câu chuyện tâm linh, lời cầu nguyện của con người tới thần linh.
Hát Then của dân tộc nào?
Hát Then là sản phẩm văn hóa tinh thần của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Thái sinh sống chủ yếu ở vùng miền núi phía Bắc Việt Nam. Mỗi dân tộc có cách thể hiện và làn điệu Then mang nét đặc trưng riêng của cộng đồng mình.
Ý nghĩa tên gọi “Then”
Theo tiếng Tày – Nùng, “Then” có nghĩa là “Thiên” (Trời). Do đó, Hát Then được hiểu là điệu hát của Trời hoặc lời truyền dạy từ cõi trên xuống nhân gian. Trong quan niệm dân gian, các bài hát Then là phương tiện kết nối thế giới thần linh với con người.
Nguồn gốc của Hát Then và lịch sử hình thành
Theo truyền thuyết của người Tày và Nùng, Hát Then xuất hiện khi các vị Thần trên Trời thương xóm làng chịu nhiều thiên tai, bệnh tật nên đã truyền dạy cho con người các điệu hát và cách gảy đàn Tính để chữa bệnh, cầu an và liên lạc với thần linh.
Ban đầu, Hát Then chỉ xuất hiện trong các nghi lễ cúng bái nội bộ gia đình và bản làng. Qua thời gian, cùng với sự giao thoa văn hóa, Then đã tiến hóa thêm hình thức Then văn nghệ (Then sinh hoạt), phục vụ nhu cầu thưởng thức âm nhạc và sinh hoạt cộng đồng.
Vào ngày 12/12/2019, tại Kỳ họp thứ 14 của Ủy ban Liên chính phủ Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể, UNESCO đã chính thức ghi danh “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Xem thêm: Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Là Gì? 17 “Di Sản Sống” Tinh Hoa Của Người Việt
Ý nghĩa và giá trị tâm linh của Hát Then
Hát Then đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc qua các giá trị sau.
Vai trò trong các nghi lễ tâm linh
Then được thực hiện trong các dịp nghi lễ quan trọng phục vụ đời sống tâm linh của bản làng:
- Lễ cầu an, giải hạn: Cầu cho gia đạo bình an, trừ xui xẻo, chữa bệnh.
- Lễ mừng thọ, mừng nhà mới: Cầu sức khỏe, tài lộc cho gia chủ.
- Lễ Then cầu mùa (Lẩu Then, Cầu Kho): Nghi lễ tạ ơn thần linh và cầu cho mùa màng bội thu, kho lúa đầy đặn, gia súc phát triển.
- Lễ Cấp sắc: Nghi lễ chính thức công nhận một người trở thành thầy Then.
Giá trị kết nối cộng đồng và đời sống tinh thần
Nội dung lời Then chứa đựng các bài học về đạo lý làm người, răn dạy con cháu sống hiếu thảo, hòa thuận, yêu thương bản làng và bảo vệ thiên nhiên.
Các yếu tố cốt lõi làm nên nghệ thuật Hát Then
Sự độc đáo của Hát Then nằm ở sự phối hợp hài hòa giữa nhạc cụ, đạo cụ và kỹ năng diễn xướng của nghệ nhân.
Đàn Tính (Tính tẩu) – Hồn cốt của điệu Then
Đàn Tính là nhạc cụ dây chính trong Hát Then. Cần đàn làm bằng gỗ, thùng đàn làm từ vỏ quả bầu khô, mặt đàn phủ một lớp gỗ mỏng. Âm thanh đàn Tính trầm ấm, làm nền cho lời hát Then.
Chùm xóc nhạc và các phụ kiện biểu diễn
Thầy Then thường đeo hoặc cầm chùm xóc nhạc (chùm chuông đồng nhỏ). Khi diễn xướng, tiếng xóc nhạc tạo nên nhịp điệu dồn dập, mô phỏng tiếng vó ngựa của quân binh Then trên đường lên thiên giới.
Lời ca, làn điệu và các điệu múa Then truyền thống
Lời Then là những bài thơ dân gian theo thể thất ngôn hoặc năm chữ. Các điệu múa đi kèm như múa chầu, múa quạt, múa chèo thuyền giúp bài diễn xướng sinh động hơn.
Vai trò của thầy Then (Ông Then, Bà Then)
Thầy Then vừa là người giữ vai trò chủ trì nghi lễ, vừa là nghệ nhân dân gian nắm giữ toàn bộ kho tàng lời ca, làn điệu và kỹ thuật sử dụng nhạc cụ.
Phân biệt Hát Then theo vùng miền và dân tộc
Mặc dù cùng xuất phát từ tín ngưỡng Then, nghệ thuật Hát Then ở mỗi dân tộc và vùng địa lý lại mang những đặc trưng riêng về làn điệu, tiết tấu và cách kết hợp với nhạc cụ, điệu múa.
| Tiêu chí | Hát Then Tày | Hát Then Nùng | Hát Then Thái |
| Địa bàn phổ biến | Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Tuyên Quang, Quảng Ninh. | Lạng Sơn, Bắc Giang, Thái Nguyên. | Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Yên Bái. |
| Sắc thái & Giai điệu | Mượt mà, tha thướt, sâu lắng và đậm chất tự sự. | Tiết tấu nhanh, dồn dập, sắc thái khỏe khoắn và diễn xướng mạnh mẽ. | Trữ tình, uyển chuyển, mang tính chất sinh hoạt cộng đồng cao. |
| Đặc điểm Đàn Tính | Sử dụng đàn Tính 2 dây cổ truyền (như ở Bình Liêu) hoặc 3 dây cải biên để mở rộng âm vực (phổ biến ở Cao Bằng, Lạng Sơn). | Sử dụng đàn Tính 2 dây truyền thống, tiếng đàn đệm nhịp nhàng theo tiết tấu xóc nhạc. | Sử dụng đàn Tính 2 dây truyền thống, một số vùng (như Than Uyên) dùng thêm đàn 3 dây để làm phong phú âm thanh. |
| Yếu tố kết hợp | Kết hợp xóc nhạc, quạt múa chầu và lời thơ dân gian. | Kết hợp xóc nhạc dồn dập, nhảy múa nghi lễ linh hoạt. | Kết hợp nhuần nhuyễn với các điệu múa Xòe, múa sạp đặc trưng của bản làng. |
Thưởng thức các bài Hát Then hay nhất
Để cảm nhận rõ nét giá trị nghệ thuật của Hát Then, bạn có thể lắng nghe các làn điệu cổ truyền nguyên bản hoặc các tác phẩm âm nhạc đương đại mang hơi thở Then.
2 làn điệu Hát Then cổ truyền tiêu biểu
- Đường lên trời (Lên Quảng): Trích đoạn nghi lễ kinh điển trong các cuộc đại lễ Then (Lẩu Then), diễn tả chi tiết hành trình thầy Then dẫn đoàn quân binh vượt qua các cửa ải để dâng lễ vật lên Mường Trời.
- Dâng hoa (Chầu hoa): Làn điệu mang giai điệu vui tươi, nhẹ nhàng, thường xuất hiện trong các nghi lễ cầu an, giải hạn để dâng hoa lòng kính lên thần linh cầu bình an, may mắn.
Hát Then cải biên
Ngày nay, Hát Then đã bước ra khỏi không gian nghi lễ để tiếp cận rộng rãi công chúng qua các hình thức cải biên và kết hợp âm nhạc đương đại. Nhiều bài hát nổi tiếng sử dụng tiếng đàn Tính và giai điệu Then làm chất liệu chủ đạo như:
- Tiếng đàn Tính quê em
- Chiều biên giới
- Hà Giang quê hương tôi
Sự chuyển mình này giúp di sản Hát Then vừa giữ được bản sắc cổ truyền, vừa tiếp cận được với thế hệ trẻ một cách tự nhiên.
Xem thêm: Múa Xòe – Nét Đẹp Văn Hóa Đặc Sắc Của Dân Tộc Thái
Lời kết
Hát Then không chỉ là hình thức diễn xướng dân gian mà còn là “linh hồn” trong đời sống tinh thần của cộng đồng Tày, Nùng, Thái. Việc UNESCO công nhận Then là Di sản văn hóa phi vật thể chính là lời khẳng định cho giá trị trường tồn của một nét đẹp tín ngưỡng độc đáo giữa lòng văn hóa Việt Nam.