Tranh dân gian Đông Hồ là một trong những dòng tranh khắc gỗ thủ công lâu đời và tiêu biểu nhất của nghệ thuật tạo hình dân gian Việt Nam. Xuất xứ từ vùng đất Kinh Bắc, dòng tranh này phản ánh sinh động đời sống lao động, phong tục tập quán và đời sống tinh thần của người Việt xưa.
Cùng tìm hiểu về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ qua nội dung dưới đây của Blog Văn Hóa Việt Nam.
Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ có từ bao giờ?
Nghề làm tranh Đông Hồ hình thành khoảng thế kỷ 16 (cách đây khoảng 500 năm) tại làng Đông Hồ, nay thuộc phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
Vào thời kỳ hoàng kim, cả làng Đông Hồ đều tham gia làm tranh. Tranh được sản xuất tập trung phục vụ cho dịp Tết Nguyên Đán, nên còn có tên gọi dân gian là “tranh Tết”. Người dân mua tranh về treo trên tường nhà để cầu may mắn, ấm no trong năm mới.
Vì sao tranh Đông Hồ được UNESCO công nhận và bảo vệ khẩn cấp?
Tháng 12 năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đến tháng 12 năm 2025, tại kỳ họp của Ủy ban Intergovernmental về bảo vệ di sản văn hóa, UNESCO đã chính thức ghi danh “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Di sản này được ghi danh nhờ tính độc bản trong kỹ thuật in khắc gỗ, nguyên liệu tự nhiên và vai trò gìn giữ tri thức cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Những điểm đặc trưng độc đáo của tranh Đông Hồ
Tranh dân gian Đông Hồ sở hữu sức hút riêng biệt nhờ sự kết hợp hoàn hảo giữa chất liệu nền thủ công, hệ màu tự nhiên và nghệ thuật chạm khắc ván gỗ tinh xảo của các nghệ nhân Kinh Bắc.
Giấy Dó phủ điệp – Lớp nền lấp lánh tự nhiên
Nền tranh Đông Hồ sử dụng giấy Dó, loại giấy làm thủ công từ vỏ cây dó rừng nên có độ bền cao, dẻo dai và không bị mối mọt.
Nghệ nhân dùng chổi lá thông quét lên bề mặt giấy Dó một lớp hồ nếp trộn với bột của vỏ con điệp. Lớp hồ điệp này tạo nên bề mặt trắng sáng, óng ánh tự nhiên dưới ánh sáng.
Màu sắc hoàn toàn từ thiên nhiên
Toàn bộ màu sắc dùng trong tranh Đông Hồ đều được chế biến từ thảo mộc và khoáng vật tự nhiên:
- Màu đen: Dùng than lá tre hoặc than lá xoan nướng kỹ.
- Màu đỏ: Lấy từ sỏi son hoặc gỗ vang.
- Màu vàng: Trích xuất từ hoa hòe sao vàng hoặc hạt dành dành.
- Màu xanh: Lấy từ lá chàm hoặc gỉ đồng.
- Màu trắng: Dùng trực tiếp bột vỏ điệp.
Nghệ thuật khắc gỗ tỉ mỉ của các nghệ nhân
Khác với các dòng tranh vẽ tay, tranh Đông Hồ sử dụng kỹ thuật khắc gỗ để in ấn. Quy trình chế tác ván in đòi hỏi sự tỉ mỉ và được các nghệ nhân phân chia thành hai loại gỗ khác nhau tùy theo công năng:
- Ván nét (in đường viền đen): Được làm từ gỗ thị hoặc gỗ thừng mực. Bản chất hai loại gỗ này có thớ rất mịn, dẻo dai, dễ đục đẽo những chi tiết nhỏ mà không bị nứt vỡ, chịu được lực nén cao và ít cong vênh theo thời gian.
- Ván màu (in các mảng màu): Được làm từ gỗ mỡ hoặc gỗ lòng mang. Đây là những loại gỗ xốp, mềm, có khả năng thấm hút và giữ mực màu tốt, giúp màu sắc khi in lên giấy dó phủ điệp được mịn màng, đều màu và không bị loang lổ.
Mỗi tác phẩm tranh Đông Hồ cần nhiều bản khắc khác nhau, một bức tranh có bao nhiêu màu sắc thì cần bấy nhiêu ván màu kết hợp với một ván nét duy nhất để hoàn thiện.
Quy trình làm tranh Đông Hồ truyền thống
Quy trình làm tranh Đông Hồ gồm nhiều công đoạn thủ công khép kín, đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và tính toán tỉ mỉ của người nghệ nhân.
Quy trình này gồm 5 bước chính.
Bước 1: Sáng tác mẫu và khắc ván in
Đây là khâu quan trọng nhất, quyết định cái hồn của bức tranh. Người nghệ nhân vừa là họa sĩ sáng tác vừa là thợ điêu khắc.
- Sáng tác mẫu: Vẽ phác thảo hình ảnh lên giấy dó.
- Phân loại ván in: Một bức tranh cần bao nhiêu màu thì phải chuẩn bị bấy nhiêu ván màu và thêm 1 ván nét.
- Khắc ván:
- Ván nét: Nghệ nhân lật úp bản vẽ nét đen lên thớ gỗ và dùng đục bản để khắc nổi các đường nét tinh vi.
- Ván màu: Khắc nổi các mảng màu lớn để in màu nền cho tranh.
Bước 2: Chế tác giấy điệp (Lớp nền tranh)
Giấy in tranh không dùng nguyên bản giấy dó mà phải qua công đoạn nhuộm điệp.
- Giã điệp: Vỏ con điệp biển được nướng chín, giã mịn thành bột.
- Pha hồ: Trộn bột vỏ điệp với hồ nấu từ gạo nếp để tạo độ kết dính.
- Quét điệp: Nghệ nhân dùng thấu (chổi làm bằng lá thông) quét đều hỗn hợp hồ điệp lên mặt giấy dó. Kỹ thuật quét tạo nên những đường gân lấp lánh, thô sần tự nhiên bám trên thớ giấy.
Bước 3: Chế màu tự nhiên
Trong lúc đợi giấy khô, nghệ nhân tiến hành pha chế hệ màu sắc hoàn toàn từ cây cỏ và khoáng vật.
Bước 4: In tranh thủ công (In chồng màu)
Tranh Đông Hồ được in theo thứ tự từ màu sáng đến màu tối, và cuối cùng mới là nét đen.
- Chuẩn bị: Đặt giấy điệp lên một xấp lá chuối khô (hoặc thảm dạ) để tạo độ đàn hồi khi ấn ván.
- Quét màu: Dùng chổi thông quét màu lên thớ ván in.
- Ấn in: Úp ván màu lên giấy điệp, dùng xơ mướp xoa đều và ép chặt mặt sau của giấy để màu thấm thấu đều.
- Phơi tranh: Sau mỗi lượt in một màu, tranh phải được phơi khô hoàn toàn rồi mới tiến hành in màu tiếp theo. Một bức tranh 4 màu sẽ phải in và phơi 5 lần (4 lần ván màu, 1 lần ván nét).
Bước 5: In ván nét và Hoàn thiện
Sau khi toàn bộ các mảng màu đã khô hoàn toàn, nghệ nhân sẽ dùng ván nét để in các đường viền màu đen lên trên cùng. Ván nét đen có vai trò “khóa” các mảng màu lại với nhau, định hình rõ ràng các nhân vật, họa tiết và câu chữ trên tranh, giúp bức tranh trở nên sắc nét và hoàn chỉnh.
Các chủ đề chính trong nghệ thuật làm tranh Đông Hồ
Nội dung phản ánh trong tranh Đông Hồ rất phong phú, mang đậm hơi thở của làng quê Việt Nam và được chia thành 4 nhóm đề tài chính dưới đây:
| Nhóm đề tài | Nội dung & Ý nghĩa | Tác phẩm tiêu biểu |
| Tranh chúc tụng & Cầu may mắn | Thể hiện ước mơ ước muôn thuở của người nông dân về một cuộc sống no đủ, an lành, giàu sang và phát đạt trong năm mới. | Vinh hoa – Phú quýGà đại cátGà đànThất đồng |
| Tranh răn dạy & Triết lý nhân sinh | Chứa đựng những lời khuyên kín đáo về đạo đức, phép ứng xử, truyền thống hiếu học và triết lý sống hòa hợp với vũ trụ. | Đàn lợn âm dươngVinh quy bái tổMục đồng thổi sáo |
| Tranh phê phán xã hội & Trào lộng | Sử dụng góc nhìn hài hước, ẩn dụ để phản ánh, châm biếm sâu cay những thói hư nết xấu hoặc sự bất công, phi lý trong xã hội phong kiến cũ. | Đám cưới chuộtĐánh ghenHứng dừa |
| Tranh lịch sử, cổ tích & Phong cảnh | Ca ngợi các vị anh hùng dân tộc, nhắc nhở về lòng yêu nước, tái hiện các câu truyện cổ tích quen thuộc và vẻ đẹp thiên nhiên. | Hai Bà Trưng cưỡi voiPhù Đổng Thiên Vương đại phá giặc ÂnTruyện Thạch SanhTứ quý: Tùng – Cúc – Trúc – Mai |
Xem thêm: Chiêm Ngưỡng 15 Bảo Vật Quốc Gia Mới Nhất Của Việt Nam
Câu hỏi thường gặp về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ
1. Làng nghề làm tranh dân gian Đông Hồ nằm ở đâu?
Làng nghề làm tranh dân gian Đông Hồ nằm ở tổ dân phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, nằm sát bên bờ sông Đuống.
2. Màu sắc trong tranh Đông Hồ được tạo ra từ đâu?
Màu sắc được chế biến hoàn toàn từ thiên nhiên: màu đen từ than lá tre/xoan, màu đỏ từ sỏi son/gỗ vang, màu vàng từ hoa hòe/hạt dành dành, màu xanh từ lá chàm/gỉ đồng và màu trắng từ bột vỏ điệp.
3. Tại sao nền tranh Đông Hồ lại có độ lấp lánh?
Độ lấp lánh tự nhiên trên nền tranh là do nghệ nhân dùng chổi lá thông quét lên giấy Dó lớp hồ nếp trộn với bột vỏ con điệp.
4. Tranh Đông Hồ khác gì so với tranh Hàng Trống?
Tranh Đông Hồ in hoàn toàn bằng ván gỗ, dùng giấy dó quét điệp, màu sắc mộc mạc, mang đậm tính chất làng quê nông thôn.
Còn tranh Hàng Trống chỉ in ván nét đen, sau đó nghệ nhân dùng cọ để tô màu và vờn màu, dùng giấy xuyến chỉ, mang phong cách đô thị, quý phái.
5. Tranh Đông Hồ được UNESCO công nhận năm nào?
Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO chính thức ghi danh vào năm 2025.