Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca, diễn xướng và trò chơi dân gian. Sự hòa quyện giữa tính giải trí và giá trị nhân văn đã giúp nghệ thuật này khẳng định vị thế bền vững trong đời sống tinh thần của người dân dải đất miền Trung.
Nguồn gốc lịch sử và hành trình phát triển của Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ
Bài Chòi ra đời khoảng thế kỷ XVII – XVIII. Ban đầu, người dân vùng duyên hải Trung Bộ dựng các chòi cao trên nương rẫy để gác thú dữ. Để chống lại cơn buồn ngủ và nỗi cô đơn, họ sáng tác ra cách hô hát, giao lưu giữa các chòi với nhau.
Theo thời gian, hình thức này phát triển thành trò chơi dân gian vào mỗi dịp Tết đến xuân về và dần tiến hóa thành một nghệ thuật diễn xướng sân khấu hoàn chỉnh.
Dấu mốc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể
Ngày 07/12/2017, tại Kỳ họp thứ 12 của Ủy ban Liên chính phủ về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể diễn ra tại Jeju (Hàn Quốc), UNESCO đã chính thức ghi danh Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Sự kiện này xác nhận giá trị văn hóa độc đáo và sức sống bền bỉ của Bài Chòi trong đời sống cộng đồng.
Xem thêm: Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Là Gì? 17 “Di Sản Sống” Tinh Hoa Của Người Việt
Phân bố địa lý của nghệ thuật Bài Chòi qua các tỉnh miền Trung
Bài Chòi phát triển sâu rộng tại 9 tỉnh, thành phố dải đất miền Trung bao gồm: Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa.
Trong đó, Quảng Nam nổi tiếng với mô hình Hội Bài Chòi du lịch, còn Bình Định được coi là trung tâm phát triển mạnh mẽ nhất của kịch hát Bài Chòi chuyên nghiệp.
Hai hình thức biểu diễn đặc sắc của Nghệ thuật Bài Chòi
Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ được chia thành hai hình thức biểu diễn: vừa mang tính hội hè dân gian, vừa mang tính sân khấu kịch hát.
Hội Bài Chòi – Trò chơi dân gian sinh động ngày xuân
Hội Bài Chòi thường diễn ra ở khoảng sân rộng hoặc đình làng vào dịp Tết Nguyên Đán.
- Không gian: Dựng từ 9 đến 11 chòi bằng tre, lợp mái lá. Chòi trung tâm dành cho ban tổ chức và Anh/Chị Hiệu, các chòi còn lại dành cho người chơi.
- Dụng cụ: Bộ thẻ bài chòi gồm các quân bài vẽ hình minh họa bằng mực tàu trên giấy dán vào thẻ trúc.
- Luật chơi: Anh/Chị Hiệu xóc ống bài, rút từng thẻ và hát những câu hô ứng với tên quân bài. Chòi nào giữ quân bài trùng với câu hô thì gõ mõ hô “Có”. Chòi nào trúng đủ 3 quân bài trước sẽ thắng cuộc và nhận phần thưởng.
Hát Bài Chòi – Hình thức sân khấu kịch hát dân gian độc đáo
Từ trò chơi dân gian, Bài Chòi nâng cấp thành nghệ thuật diễn xướng kịch hát. Các nghệ nhân không chỉ hô đơn lẻ mà ghép các câu vè, điệu hát thành kịch bản hoàn chỉnh có cốt truyện. Những vở diễn nổi tiếng như Lâm Sanh – Xuân Nương, Thoại Khanh – Mây Bằng phản ánh chân thực cuộc sống, đề cao đạo lý và tình nghĩa con người.
Những yếu tố tạo nên giá trị độc đáo của Bài Chòi Trung Bộ
Giá trị cốt lõi làm nên sức hút bền vững của Nghệ thuật Bài Chòi nằm ở sự kết hợp giữa vai trò của con người, hệ thống làn điệu đặc trưng, dàn nhạc cụ mộc mạc và kho tàng ngôn ngữ dân gian phong phú.
Nghệ thuật xướng ca và vai trò trung tâm của “Anh Hiệu”, “Chị Hiệu”
Anh Hiệu và Chị Hiệu là linh hồn, là người giữ lửa cho toàn bộ hội chơi cũng như các buổi biểu diễn Bài Chòi. Họ phải là những nghệ nhân sở hữu giọng hát vang khỏe, chất giọng truyền cảm để người chơi ở các chòi xa đều nghe rõ.
Bên cạnh trí nhớ siêu phàm khi thuộc lòng hàng trăm câu thai, câu vè, họ còn phải có tài ứng biến linh hoạt, sự duyên dáng và khiếu hài hước để chọc ghẹo, giao lưu và lôi cuốn người chơi trước khi chính thức xướng tên quân bài.
Hệ thống 4 làn điệu gốc: Xuân nữ, Xàng xê, Cổ bản và Hò Quảng
Âm nhạc Bài Chòi là một hệ thống diễn xướng độc đáo được xây dựng và phát triển dựa trên bộ tứ làn điệu cốt lõi:
- Xuân nữ: Làn điệu chủ đạo, mang giai điệu trữ tình, da diết, phảng phất nỗi buồn thương, thường dùng để thể hiện tâm sự, nỗi lòng hoặc các tình cảm xao xuyến.
- Xàng xê: Mang nét khỏe khoắn, dứt khoát, trang nghiêm và hùng tráng, thường được dùng để mở đầu cuộc chơi hoặc dẫn dắt các đoạn có tính chất kịch tính.
- Cổ bản: Có nhịp điệu vui tươi, rộn rã, với tiết tấu đảo phách sinh động, rất phù hợp để khuấy động không khí hội hè và các phân đoạn tươi sáng.
- Hò Quảng (Hồ Quảng): Làn điệu mang âm hưởng phóng khoáng, tươi tắn, diễn tả sự lạc quan, yêu đời và hơi thở của cuộc sống tự do.
Nhạc cụ truyền thống đệm trong diễn xướng
Dàn nhạc đệm cho Bài Chòi tập hợp các nhạc cụ dân tộc mộc mạc nhưng giàu sức biểu cảm bao gồm: đàn nhị (đàn cò), đàn nguyệt (đàn kìm), trống chiến và không thể thiếu sênh sứa.
Điểm đặc biệt là cặp sênh sứa thường do chính Anh Hiệu/Chị Hiệu vừa cầm vừa gõ để tự giữ nhịp cho lời hát của mình. Tiếng gõ nhịp nhàng của sênh sứa hòa cùng tiếng đàn nhị da diết và tiếng trống thúc giòn giã đã tạo nên một không gian âm nhạc rất riêng biệt của làng quê miền Trung.
Lời ca Bài Chòi: Kho tàng ca dao, vè và triết lý nhân sinh hóm hỉnh
Lời hát trong Bài Chòi được chắt lọc từ các thể thơ lục bát, song thất lục bát, ca dao và vè Nam Trung Bộ. Nội dung các câu hát không hề xa lạ mà vô cùng bình dị, gần gũi: từ việc phê phán thói hư tật xấu, ca ngợi tình yêu lứa đôi, tình cảm gia đình cho đến việc dạy dỗ đạo lý làm người.
Sự kết hợp giữa thổ âm địa phương mộc mạc với tính chất hóm hỉnh, sâu cay đã giúp các giá trị nhân văn của Bài Chòi thấm sâu vào đời sống tinh thần của quần chúng.
Xem thêm: Tìm Hiểu Về Nghề Làm Tranh Dân Gian Đông Hồ
Ý nghĩa văn hóa và giá trị tinh thần của Bài Chòi trong đời sống
Hội Bài Chòi tạo ra không gian giao lưu bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân. Mọi người cùng hồi hộp theo dõi từng câu hô, cùng cười đùa và chia sẻ niềm vui đầu xuân, từ đó thắt chặt tình đoàn kết xóm làng.
Thông qua lời ca tiếng hát, Bài Chòi truyền tải những bài học lịch sử, triết lý sống nhân văn và lòng yêu nước. Sự tiếp nhận tự nhiên qua hình thức giải trí giúp các giá trị đạo đức thấm sâu vào nhận thức của nhiều thế hệ.
Trải nghiệm Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ ở đâu hiện nay?
Du khách muốn trực tiếp tham gia và thưởng thức Bài Chòi có thể ghé thăm các địa điểm:
- Hội Bài Chòi Phố cổ Hội An: Diễn ra hàng đêm tại khu vực sông Hoài, Phố cổ Hội An.
- Sân khấu kịch hát Bài Chòi Bình Định: Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống tỉnh Bình Định là nơi lưu giữ và phát triển các vở kịch hát Bài Chòi chuyên nghiệp.
- Các không gian diễn xướng tại Huế, Quảng Ngãi, Khánh Hòa: Vào các dịp Festival Huế, Lễ Tết hoặc các sự kiện văn hóa lớn tại Quảng Ngãi, Nha Trang (Khánh Hòa), các CLB Bài Chòi dân gian thường tổ chức dựng chòi biểu diễn trực tiếp cho người dân và du khách.
Lời kết
Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, nghệ thuật Bài Chòi Trung bộ vẫn giữ nguyên sức hút nhờ sự kết hợp hài hòa giữa chất bình dị và chiều sâu văn hóa. Việc bảo tồn và lan tỏa loại hình di sản này không chỉ giúp gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn khẳng định vị thế của nghệ thuật truyền thống Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới.