Trong kho tàng tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Bà Chúa Xứ là một trong những nhân vật có sức ảnh hưởng sâu rộng, đặc biệt tại khu vực Nam Bộ. Từ sự tích pho tượng cổ trên Núi Sam đến lễ hội truyền thống nổi tiếng hàng năm, hình tượng Bà đã trở thành biểu tượng văn hóa gắn bó với đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt.
Vậy Bà Chúa Xứ là ai? Hãy cùng tìm hiểu trong nội dung dưới đây của Văn Hóa Việt Nam.
Bà Chúa Xứ là ai?
Bà Chúa Xứ là một vị nữ thần quyền năng được người dân Nam Bộ tôn kính như Thánh Mẫu, đóng vai trò che chở, ban phát tài lộc và bình an cho bách gia trăm họ.
Pho tượng Bà ngự trong chánh điện miếu Bà Chúa Xứ núi Sam là một tác phẩm nghệ thuật bằng đá son độc đáo. Tượng tạc hình một nhân vật ngồi uy nghiêm, thần thái an nhiên, tự tại, mình mặc áo bào thêu rồng phượng lộng lẫy, đầu đội mũ mão kim sa do người dân kính cẩn dâng cúng.
Nguồn gốc pho tượng Bà Chúa Xứ núi Sam
Theo nhà khảo cổ Louis Malleret, pho tượng Bà Chúa Xứ núi Sam là một pho tượng cổ thuộc nền văn hóa Óc Eo (khoảng thế kỷ thứ 6). Tượng gốc ban đầu vốn là tượng thần Vishnu – một vị thần bảo hộ trong Ấn Độ giáo, được tạc trong tư thế ngồi vương giả (rajaliasana).
Vào khoảng thế kỷ 18- 19, khi lưu dân người Việt đến vùng đất này khai hoang mở cõi, họ đã tiếp nhận pho tượng đá cổ này, bản địa hóa và tôn vinh thành Thánh Mẫu Chúa Xứ phù hợp với tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống. (Nguồn: Báo An Giang)
Những giai thoại về sự linh thiêng của Bà Chúa Xứ
Chuyển lưu từ đời này sang đời khác, giai thoại về Bà Chúa Xứ luôn là đề tài hấp dẫn, thu hút sự tò mò của du khách thập phương.
Không chỉ đơn thuần là những truyền thuyết huyền bí, mỗi câu chuyện kể về Bà đều gắn liền với dòng chảy lịch sử thăng trầm của vùng đất biên thùy, từ thuở hoang vu chống giặc ngoại xâm cho đến công cuộc đào kênh mở cõi.
Giai thoại “Chín cô gái đồng trinh thỉnh Bà xuống núi”
Vào khoảng đầu thế kỷ 19, người dân địa phương phát hiện ra pho tượng cổ bằng đá sa thạch nằm trên đỉnh núi Sam, xung quanh dây leo chằng chịt. Nhận thấy đây là pho tượng linh thiêng, các bô lão trong làng muốn thỉnh tượng xuống núi để lập miếu thờ phụng.
Làng đã cử ra hàng chục thanh niên trai tráng lực điền, khỏe mạnh bậc nhất để dùng dây thừng hò dô khiêng tượng. Kỳ lạ thay, pho tượng nặng trịch, không hề nhúc nhích dù chỉ một phân.
Lúc ấy, có một cô gái trong làng bất ngờ “lên đồng” (được xem là lời của Bà nhập vào) và phán rằng: Bà muốn xuống núi, nhưng không cần đám thanh niên thô lỗ, hãy cử 9 cô gái đồng trinh, tắm rửa sạch sẽ đến khấn vái và khiêng Bà xuống.
Dù bán tín bán nghi, dân làng vẫn làm theo. Kỳ lạ thay, 9 cô gái trẻ tuổi lại khiêng pho tượng đi một cách nhẹ nhàng, thoăn thoắt xuống núi. Khi đi đến chân núi (vị trí miếu Bà ngày nay), pho tượng bỗng nhiên nặng trịch, các cô gái không thể nhấc lên nổi nữa. Dân làng hiểu rằng Bà đã chọn nơi này làm nơi an vị, liền lập tức dựng miếu tre lá để thờ phụng.
Giai thoại quân giặc Xiêm tàn phá tượng Bà
Vào những năm cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19, vùng đất biên giới An Giang thường xuyên bị quân giặc Xiêm (Thái Lan ngày nay) sang quấy nhiễu, cướp bóc. Có một lần, một toán quân Xiêm hung hãn leo lên đỉnh núi Sam và nhìn thấy pho tượng bằng đá rất đẹp.
Nghĩ đây là báu vật, chúng dùng dây thừng cột chặt và cử những tên lính lực lưỡng kéo đi với ý định mang về nước. Tuy nhiên, chúng càng kéo thì tượng càng nặng, dính chặt vào vách đá.
Tức giận vì không mang đi được, một tên tướng giặc đã dùng gươm đập mạnh vào tượng làm gãy mất một phần cánh tay bên trái của Bà. Ngay lập tức, tên này bị thổ huyết chết tại chỗ, toán quân Xiêm hoảng sợ bỏ chạy thục mạng.
Giai thoại bà Châu Thị Tế (Vợ ông Thoại Ngọc Hầu) tạ ơn Bà
Năm 1819, danh tướng Thoại Ngọc Hầu được triều đình giao trọng trách tổng chỉ huy việc đào con kênh biên giới Vĩnh Tế. Công việc vô cùng gian khổ, khí hậu khắc nghiệt, thú dữ hoành hành, lại thêm dịch bệnh khiến nhiều dân phu bỏ mạng, lòng người hoang mang.
Thấy chồng ngày đêm lo lắng, bà Châu Thị Tế (vợ chính thất của Thoại Ngọc Hầu) đã lên núi Sam, đến trước tượng Bà Chúa Xứ thành tâm cầu nguyện, xin Bà che chở, phù hộ cho công trình sớm hoàn thành, bờ cõi được bình an, dân phu bớt gặp nạn.
Quả nhiên sau đó, việc đào kênh diễn ra vô cùng suôn sẻ, dẹp tan được dịch bệnh và thú dữ. Để tạ ơn sự linh ứng của Bà, vào khoảng năm 1820, bà Châu Thị Tế đã đứng ra vận động người dân đóng góp, xây dựng lại ngôi miếu Bà Chúa Xứ bằng gạch ngói khang trang thay cho ngôi miếu tre lá thô sơ trước đó.
Tục thờ Bà Chúa Xứ ở Tây Nam Bộ
Trong tâm thức của người dân, Bà Chúa Xứ là vị thần “cầu được ước thấy”. Khách thập phương, đặc biệt là giới kinh doanh, thương nhân từ khắp mọi miền đất nước đổ về đây rất đông để cầu xin tài lộc, công việc hanh thông.
Từ đó hình thành nên tục lệ “vay vốn” đầu năm và “trả lễ” cuối năm đầy nhân văn tại miếu Bà, đề cao chữ tín giữa con người với thần linh và răn dạy đạo lý “có vay có trả”.
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam diễn ra hằng năm từ ngày 22 đến 27 tháng 4 Âm lịch. Đây là lễ hội dân gian lớn nhất miền Tây Nam Bộ, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Lễ tắm Bà: Diễn ra vào đêm 23 rạng sáng 24 tháng 4. Tượng Bà được lau bằng nước thơm nấu từ hoa lài (hoa nhài), quế, đinh hương và các loại hương liệu, sau đó được thay xiêm y mới.
- Các nghi thức khác: Gồm lễ Túc Yết, Chánh Tế, Xây Chầu… mang đậm bản sắc văn hóa lúa nước và tinh thần đoàn kết của các dân tộc Kinh, Hoa, Chăm, Khmer tại vùng đất An Giang.
Xem chi tiết: Lễ Hội Bà Chúa Xứ Núi Sam – Nguồn Gốc, Các Nghi Lễ Chính Và Văn Khấn Chuẩn
Lời kết
Trải qua hàng thế kỷ với biết bao thăng trầm lịch sử, Bà Chúa Xứ vẫn luôn là chỗ dựa tâm linh vững chắc, là biểu tượng của lòng bao dung và sự che chở trong tâm thức người dân Nam Bộ. Nếu có dịp ghé thăm vùng đất An Giang, bạn đừng quên một lần hành hương về bên chân núi Sam, dâng nén hương thơm để viếng Bà.