Nghệ Nhân Hà Thị Cầu – Huyền Thoại Cuối Cùng Của Nghệ Thuật Hát Xẩm

Gần một thập kỷ kể từ ngày nghệ nhân Hà Thị Cầu – người được xem là huyền thoại cuối cùng của nghệ thuật hát xẩm thế kỷ 20 – rời xa cõi tạm, công chúng yêu nghệ thuật truyền thống vẫn nhắc về bà với sự trân trọng đặc biệt.

Cuộc đời gần trọn một thế kỷ gắn với những gánh hát rong, những lần lênh đênh qua chợ quê, đã hun đúc nên giọng hát thấm đượm phận người và lưu giữ trọn vẹn tinh thần của nghệ thuật xẩm cổ. Cùng tìm hiểu thêm về bà qua nội dung dưới đây của Văn hóa Việt Nam.

Hà Thị Cầu – Một đời cơ cực nuôi dưỡng chất “đời” của tiếng xẩm

Nghệ nhân Hà Thị Cầu (1928–2013), tên thật là Hà Thị Năm, sinh ra trong một gia đình ba đời hát xẩm tại Yên Mô, Ninh Bình. Cái tên “Cầu” là tên người con trai cả, theo lối gọi mộc mạc của người vùng đồng bằng Bắc Bộ. Cha bà là người hát xẩm khiếm thị, đưa bà theo những chuyến rong ruổi từ khi mới 8 tuổi.

Năm 11 tuổi, cha mất. Hai mẹ con lầm lũi rời Nam Định trở về Yên Mô, tiếp tục đời sống “dạt nước cánh bèo”. Những câu hát bà cất lên về sau đều thấm đẫm nỗi truân chuyên ấy:

“Dạt nước cánh bèo bấy lâu nay lênh đênh dạt nước cánh bèo

Đã từng lưu lạc, từng lưu lạc để nhiều điều vất vả gian truân.”

Sinh ra trong nghèo khổ, lớn lên khi lang bạt, về già vẫn không một ngày thoát khỏi cảnh khó, nghệ nhân Hà Thị Cầu thấm từng nỗi đau đời vào tiếng hát. Bà không biết chữ, nhưng trí nhớ siêu phàm, nghe một lần thuộc một đời. Từ lối nảy chữ đến cách ngân nga như rút từ tâm can, tất cả tạo thành một chất xẩm không thể lẫn vào đâu.

Tiếng xẩm mộc mạc làm xúc động cả Nhà hát Lớn

Hát xẩm vốn là hình thức hát rong nơi chợ búa, bến nước, tàu điện – loại nghệ thuật mà người hát mưu sinh bằng vài đồng lẻ của người qua đường. Thế nhưng, đã có lúc tiếng hát của nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu vang lên giữa Nhà hát Lớn Hà Nội, làm hàng trăm khán giả lặng người.

Giọng hát nảy và đanh, mộc mà thấm, như kéo cả đời người lên sân khấu. Bà hát xẩm chợ, xẩm huê tình, xẩm thập ân, v.v. theo đúng lề lối cổ truyền – điều mà sau thế hệ của bà, rất khó tìm người hát được đến nơi đến chốn.

Xẩm là tiếng lòng của những phận nghèo, của đời người từng trải. Vì thế, như bà từng nói: “Người hát xẩm bây giờ chẳng ai buồn và chịu khổ được như tôi”. Và khi không thấm nỗi khổ, người ta không thể hát ra được cái “đời” của xẩm.

Nếm tận cùng đắng cay để thành nghệ nhân lớn

Cuộc đời nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu là chuỗi những bi kịch không dễ gọi tên. Mới 16 tuổi, bà theo học và kết duyên với ông trùm xẩm Nguyễn Văn Mậu – người đàn ông 49 tuổi từng chung sống với 17 người phụ nữ. Ông mất khi bà mới 33 tuổi, để lại 7 người con. Trong đó bốn người qua đời vì bệnh đậu mùa, đứa út vì nghèo quá phải đem cho.

Không nghề ngỗng, không ruộng đất, bà chỉ biết dựa vào tiếng xẩm để nuôi thân và nuôi con. Đời hát rong như thế, khổ tận cùng, mà cũng chính sự cùng cực ấy đã kết tinh thành chất chát đắng, gai góc nhưng sâu thẳm trong giọng hát.

Trong xẩm, có bi mà cũng có hài. Có héo mà cũng có tươi. Bà mô tả cuộc đời bằng một câu rất “xẩm”:

“Tôi sầu, tuy rằng trong héo, ngoài tôi vẫn tươi.”

Tinh hoa ngẫu hứng – thứ không còn ai làm được

Một trong những giá trị đặc biệt của xẩm là tính ngẫu hứng. Nghệ nhân có thể thay lời, đổi giai điệu, dựng tiếng hay luồn câu ngay khi đang hát. Điều này đòi hỏi kỹ năng, trải nghiệm và sự thăng hoa mà không phải ai cũng có.

Với nghệ nhân Hà Thị Cầu, ngẫu hứng chính là tài năng thiên bẩm. Mỗi lần bà hát là một lần khác, không bản nào trùng bản nào bởi cảm xúc trong bà không bao giờ đứng yên. Không ít làn điệu qua giọng bà trở thành dấu ấn khó quên, trong đó có “Yên Mô quê mình”, bài xẩm gắn với vùng đất nơi bà gắn bó phần lớn cuộc đời.

Phần lớn các làn điệu xẩm bà hát đều xuất phát từ kho tàng dân gian cổ truyền. Riêng bài “Theo Đảng trọn đời”, mang đậm hơi thở của thời đại mới, được xem là sáng tác của chính nghệ nhân Hà Thị Cầu vào năm 1977 – thời điểm đất nước vừa thống nhất và bước vào giai đoạn hồi sinh sau những năm dài chiến tranh.

“Giặc mấy kia là giống quỷ ma 

Ăn gan uống máu dân ta bao lần 

Đạn bom, tội ác chất chồng

Mối thù vạn kiếp, muôn lòng còn ghi”

“Xẩm Đỏ” – Bộ phim đưa cuộc đời nghệ nhân Hà Thị Cầu đến với công chúng trẻ

Bộ phim tài liệu Xẩm đỏ được dựng để ghi lại phần đời và tiếng hát của nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu. Trong ý tưởng của đạo diễn Lương Đình Dũng, màu đỏ là màu báo động – báo động cho một nghệ thuật đang dần mất đi khi các nghệ nhân cuối cùng lặng lẽ ra đi.

Đó cũng là màu của nước mắt, của gian truân mà bà và những nghệ nhân xẩm rong từng trải qua. Dựa trên cảm hứng từ phim, nhiều họa sĩ đã khắc họa bà trong sắc đỏ dữ dội mà trầm buồn – như chính cuộc đời bà vậy.

Xem thêm: Thủ Tướng Phạm Minh Chính – Hình Ảnh Người Lãnh Đạo Cương Trực, Hành Động Vì Nhân Dân

Di sản quý giá và hành trình hồi sinh nghệ thuật xẩm

Cuộc đời nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu nghèo khó đến tận cuối đời. Hộ gia đình bà thuộc diện nghèo nhất xã Yên Phong. Thế nhưng, di sản bà để lại thì vô giá.

Sau khi bà qua đời, quê hương Ninh Bình đã tổ chức nhiều buổi truyền dạy, phục dựng nghệ thuật xẩm dựa trên các bản thu và kỹ thuật mà bà từng thể hiện. Đây là nền tảng quan trọng để đề xuất công nhận nghệ thuật hát xẩm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hà Thị Cầu không chỉ là người bảo tồn một nghệ thuật, mà còn là người “giữ lửa” để tiếng xẩm được sống tiếp trong đời sống đương đại. Nhiều nhóm xẩm trẻ ngày nay – như Xẩm Hà Thành, Xẩm Tâm Việt, đều coi bà là chuẩn mực, là nguồn cảm hứng lớn nhất.

Hơn bất kỳ nghệ nhân nào, nghệ nhân Hà Thị Cầu hát xẩm bằng chính cuộc đời mình. Tiếng hát của bà không chỉ kể chuyện mà còn mang theo cả linh hồn của một loại hình nghệ thuật tưởng như đã bị lãng quên.

Hà Thị Cầu đã ra đi, nhưng tiếng xẩm của bà vẫn còn đó – thổn thức, mộc mạc, đầy nhân sinh, như lời nhắc nhở rằng văn hóa Việt luôn được tạo nên bởi những con người bình dị nhưng phi thường.