Hưng Yên – Nơi câu ca “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” đã khắc sâu vào tâm thức người Việt, đang đứng trước một cơ hội lịch sử để đánh thức lại hào quang của một thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất thế kỷ 16-18. Với một hệ thống di tích phong phú, giá trị văn hóa đặc biệt được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2014, Phố Hiến không chỉ là niềm tự hào của Hưng Yên mà còn là tài sản vô giá của đất nước. Giữa bối cảnh tỉnh Hưng Yên định hướng phát triển kinh tế – xã hội, việc đầu tư bài bản để bảo tồn và phát triển toàn diện di sản Phố Hiến theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách và đầy tham vọng.
Phố Hiến Xưa: “Một Tiểu Tràng An” Với Thương Cảng Quốc Tế Hàng Đầu
Phố Hiến, từng được ví như “Một tiểu Tràng An”, là một thương cảng quan trọng của Đại Việt từ cuối thế kỷ 17 đến thế kỷ 18. Nơi đây không chỉ là cửa ngõ, trạm trung chuyển trong toàn bộ hệ thống ngoại thương của Đàng Ngoài mà còn là điểm đến của thương nhân từ 12 quốc gia trên thế giới, bao gồm Nhật Bản, Trung Quốc, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp và các nước Đông Nam Á. Họ đã xây dựng thương điếm, sinh sống và buôn bán, tạo nên một cộng đồng đa văn hóa sôi động và phồn thịnh.
Dấu Ấn Văn Hóa Qua Hiện Vật Và Bia Ký Cổ
Tại Bảo tàng Hưng Yên, ông Vũ Nguyên Lý, Phó Giám đốc Bảo tàng, giới thiệu say sưa về những hiện vật khảo cổ học quý giá được khai quật tại Phố Hiến xưa. Nhiều sản phẩm gốm sứ của người Hoa và người Nhật Bản được tìm thấy là minh chứng rõ nét cho sự hiện diện của thương lái nước ngoài tại Phố Hiến từ thế kỷ 16 đến 17.
Đặc biệt hơn, giá trị văn hóa của Phố Hiến còn được thể hiện thông qua hệ thống 39 bia ký cổ, trong đó bia ký tại chùa-đình Hiến và chùa Chuông mang ý nghĩa lịch sử to lớn. Bia cổ tại chùa-đình Hiến, được tạo tác vào ngày 6 tháng 10 năm Vĩnh Tộ thứ 7 (năm 1625), mô tả Phố Hiến là vùng đất có phong thủy đẹp, địa thế “nghìn dặm rồng chầu, nơi quần dương tụ hội, muôn nhánh đổ về, trùng điệp sẻ bay”, với sông lớn bao bọc bên ngoài và sông nhỏ chảy ra bên trong, tạo nên một cảnh quan như “Tràng An thu nhỏ”. Bia cổ tại chùa Chuông lại khắc ghi địa danh 25 phường, chợ của Phố Hiến đầu thế kỷ 18, với nhiều mặt hàng đặc trưng của một đô thị cổ trung đại sầm uất, nơi giao lưu buôn bán với các vùng, miền và khách ngoại quốc.
Khẳng Định Giá Trị Di Sản Toàn Diện
Tiến sĩ Trần Ngọc Dũng từ Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của Phố Hiến là “Một tiểu Tràng An”, một cảng thị quan trọng bậc nhất. Ông Đào Mạnh Huân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên, cho biết nhiều cuộc hội thảo đã khẳng định giá trị đặc sắc và toàn diện của Phố Hiến như một thương cảng quốc tế sầm uất. Các chuyên gia, nhà khoa học, sử học và quản lý di sản đều thống nhất rằng hệ thống tư liệu phong phú bao gồm lịch sử, khảo cổ học, di tích và các thiết chế văn hóa hiện hữu là cơ sở khoa học quan trọng để phục dựng, tái hiện và phát huy giá trị di sản của Hưng Yên trong tương lai.
Đầu Tư Bảo Tồn Và Phát Triển: Hiện Thực Hóa Khát Vọng
Nhận thức được giá trị to lớn của Phố Hiến, tỉnh Hưng Yên trong những năm qua đã và đang nỗ lực đầu tư mạnh mẽ vào công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Nâng Tầm Lễ Hội Và Thu Hút Du Khách
Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến năm nay đã được nâng cấp lên cấp tỉnh, thể hiện sự quan tâm xứng tầm của địa phương. Bà Nguyễn Thị Thu Hường, Giám đốc Ban quản lý di tích tỉnh Hưng Yên, cho biết lễ hội đã thu hút hơn 70 nghìn lượt khách trong và ngoài nước, cùng với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc được tổ chức bài bản. Sự kiện này không chỉ mang lại niềm phấn khởi cho người dân địa phương mà còn khơi dậy niềm tự hào về lịch sử và văn hóa Phố Hiến trong lòng du khách. Ông Nguyễn Tiến Lộc, một cựu chiến binh từ Hà Nội, chia sẻ: “Chúng tôi rất phấn khởi về đây đúng dịp tỉnh Hưng Yên tổ chức Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến. Đi tham quan các di tích, chúng tôi càng hiểu thêm về lịch sử và tự hào hơn về những giá trị văn hóa đặc biệt của di sản Phố Hiến.”
Nguồn Lực Và Các Dự Án Trùng Tu, Tôn Tạo
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên Phạm Văn Nghiêm khẳng định Phố Hiến ngày nay vẫn bảo tồn được hệ thống di tích phong phú, các thiết chế tín ngưỡng, tôn giáo cổ kính cùng nhiều loại hình văn hóa dân gian đặc sắc. Tỉnh đã triển khai nhiều chương trình, đề án, bố trí nguồn lực để trùng tu, tôn tạo các di tích trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến.
Cụ thể, ngày 17/2/2023, HĐND tỉnh Hưng Yên đã ban hành Nghị quyết số 341/NQ-HĐND phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến với tổng kinh phí 120 tỷ đồng. Đến nay, các di tích đã cơ bản được đầu tư tu bổ, bảo tồn: đền Trần, đền Mẫu đạt 95% khối lượng; Văn miếu Xích Đằng đạt 90%; đền Mây đạt 90%; đình An Vũ 60%; đình-chùa Hiến 70%. Đặc biệt, tỉnh cũng đã thực hiện giải phóng mặt bằng khu vực đền Trần, đền Mẫu với kinh phí gần 100 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa.
Những Hạn Chế Và Khát Vọng Lớn Hơn
Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, việc tu bổ, tôn tạo, phục dựng các di tích vẫn còn một số hạn chế. Việc phục dựng còn rời rạc, thiếu tính tổng thể; không gian văn hóa Phố Hiến xưa chưa được tái hiện sinh động; sự gắn kết giữa di sản với du lịch, dịch vụ và kinh tế sáng tạo còn hạn chế; một số di tích chậm được đầu tư bảo tồn và hiện đang xuống cấp. Thêm vào đó, dù có một số doanh nghiệp quan tâm đến dự án đầu tư xây dựng Phố Hiến cổ, nhưng đến nay vẫn chưa có dự án xứng tầm nào được phê duyệt.
Tuy nhiên, tỉnh Hưng Yên đang tập trung xây dựng và báo cáo cấp có thẩm quyền dự án “Đầu tư xây dựng và tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa”. Dự án này hướng tới phục dựng không gian đô thị cổ, làm sống lại ký ức lịch sử và phát huy giá trị đặc sắc của di sản Phố Hiến. Bà Nguyễn Diệu Linh cùng nhiều người dân phường Phố Hiến bày tỏ niềm vui và kỳ vọng lớn lao: “Nếu dự án sớm được triển khai, không chỉ Khu di tích Phố Hiến được đầu tư xứng tầm mà người dân cả nước có cơ hội trải nghiệm, người dân địa phương có cơ hội để tham gia phát triển dịch vụ, du lịch từ không gian văn hóa nghệ thuật đặc sắc của Phố Hiến cổ xưa”.
Siêu Dự Án “Tái Hiện Thương Cảng Phố Hiến Xưa”
Dự án “Đầu tư xây dựng và tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa” đang trong giai đoạn chờ cấp có thẩm quyền phê duyệt, hứa hẹn sẽ là một bước đột phá lớn. Theo ông Lưu Văn Dương, Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Hưng Yên, dự án được quy hoạch trên diện tích gần 1.709ha, với tổng mức đầu tư dự kiến lên tới 47.421 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách chiếm 19.608 tỷ đồng và vốn huy động 27.813 tỷ đồng.
Dự án này bao gồm nhiều phân khu chiến lược:
- Tái hiện thương cảng quốc tế Phố Hiến xưa: Xây dựng lại không gian và kiến trúc của một thương cảng sầm uất.
- Khu lễ hội: Dành cho các hoạt động văn hóa và lễ hội quy mô lớn.
- Khu dịch vụ và biểu diễn thực cảnh: Kết hợp dịch vụ du lịch, mang đến trải nghiệm sống động về quá khứ.
- Vùng cây xanh sinh thái ven sông Hồng: Tạo khu vực xanh mát, không gian trải nghiệm và thư giãn cho du khách.
- Đầu tư giao thông đường thủy: Với 4.000 thuyền chèo tay và 100 thuyền gỗ cổ hai tầng, tái hiện các thuyền giao thương từ 12 quốc gia đã từng buôn bán tại Phố Hiến xưa.
Tóm Lại
Với bề dày lịch sử và giá trị văn hóa đặc biệt, Phố Hiến không chỉ là một di sản mà còn là tiềm năng phát triển kinh tế – xã hội to lớn của Hưng Yên. Dự án “Đầu tư xây dựng và tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa”, cùng với những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, kỳ vọng sẽ thu hút sự quan tâm và đầu tư của các doanh nghiệp lớn trong và ngoài nước, đưa Phố Hiến trở lại vị thế xứng đáng của một “Tiểu Tràng An” lừng lẫy, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa và phát triển bền vững cho địa phương và đất nước.