Nghệ thuật ca trù là một trong những loại hình diễn xướng truyền thống đặc sắc của Việt Nam, kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, thi ca và nghệ thuật trình diễn. Với lịch sử hàng trăm năm cùng những giá trị văn hóa độc đáo, ngày 1 tháng 10 năm 2009 ca trù đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.
Hãy cùng trang tin Văn Hóa Việt Nam tìm hiểu về nguồn gốc ca trù, đặc điểm và những giá trị nổi bật mà loại hình nghệ thuật này mang lại.
Nguồn gốc ra đời của nghệ thuật ca trù
Nghệ thuật ca trù chính thức ra đời vào khoảng thế kỷ XV dưới thời Lê sơ, khi các nghệ nhân liên kết thành các tổ chức nghề nghiệp gọi là giáo phường và xây dựng hệ thống biểu diễn chuyên nghiệp. Tuy nhiên, nguồn gốc ca trù có thể được truy nguyên từ các hình thức hát thờ thần linh, diễn xướng dân gian và dân ca nghi lễ đã xuất hiện từ thời Lý – Trần (thế kỷ XI – XIV).
Giai đoạn hình thành từ thời Lý – Trần
Trước khi trở thành một loại hình nghệ thuật độc lập, ca trù tồn tại dưới dạng các làn điệu dân gian được sử dụng trong sinh hoạt tín ngưỡng và lễ hội cộng đồng. Các hình thức hát thờ tại đền, miếu cùng những trò diễn dân gian của cư dân đồng bằng Bắc Bộ được xem là nền tảng ban đầu cho sự ra đời của ca trù sau này.
Chính thức định hình dưới thời Lê sơ
Thế kỷ XV được xem là cột mốc quan trọng trong lịch sử phát triển của ca trù. Trong bối cảnh triều đình nhà Lê tiến hành cải cách âm nhạc và xây dựng hệ thống nhã nhạc cung đình, các nghệ nhân dân gian đã tập hợp thành các giáo phường để duy trì và phát triển hoạt động biểu diễn.
Cũng trong giai đoạn này, cây đàn đáy xuất hiện và trở thành nhạc cụ đặc trưng của ca trù. Sự kết hợp giữa ca nương, kép đàn và quan viên đánh trống chầu đã tạo nên mô hình trình diễn hoàn chỉnh còn được duy trì đến ngày nay.
Phát triển thành nghệ thuật bác học từ thế kỷ XVIII – XIX
Từ thế kỷ XVIII đến XIX, ca trù vượt ra khỏi không gian đình làng để bước vào các ca quán và không gian thính phòng. Đây cũng là thời kỳ loại hình này được giới nho sĩ, văn nhân đặc biệt yêu thích.
Nhiều danh sĩ như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát hay Dương Khuê đã sáng tác lời ca theo thể hát nói, góp phần nâng tầm ca trù từ một hình thức diễn xướng dân gian trở thành loại hình nghệ thuật bác học kết hợp giữa âm nhạc và văn chương.
Ý nghĩa tên gọi “Ca trù”
Về mặt ngữ nghĩa, “Ca” có nghĩa là hát, “Trù” có nghĩa là thẻ tre hoặc thẻ gỗ. Theo cuốn Vũ trung tùy bút của tác giả Phạm Đình Hổ ghi chép lại, trong các canh hát xưa tại giáo phường, người nghe khi thấy câu hát hay sẽ thả thẻ thưởng xuống chậu. Cuối buổi biểu diễn, đào nương sẽ quy đổi số thẻ này thành tiền thù lao.
Ca trù là loại hình nghệ thuật có nhiều tên gọi nhất tùy thuộc vào không gian biểu diễn và vùng miền:
- Hát cửa đình: Biểu diễn tại đình làng để tế thần linh.
- Hát cửa quyền: Phục vụ trong cung đình hoặc phủ chúa.
- Hát nhà tơ (Hát chơi): Biểu diễn tại các giáo phường tư nhân phục vụ giới tri thức.
- Hát cô đầu, Hát ả đào: Cách gọi tên gắn liền với người ca nương.
Đặc điểm của ca trù là gì?
Nghệ thuật Ca trù mang những đặc điểm độc nhất vô nhị, tách biệt hoàn toàn với các loại hình dân ca khác của Việt Nam. Sự độc đáo này đến từ cấu trúc biểu diễn, kỹ thuật thanh nhạc cho đến nhạc cụ đi kèm.
Cấu trúc biểu diễn “Bộ ba”
Một cuộc hát Ca trù tiêu chuẩn bắt buộc phải có sự kết hợp chặt chẽ giữa 3 nhân vật với 3 vai trò khác nhau, thiếu một cũng không thể thành bài:
- Ca nương: Người hát chính, đồng thời là người gõ phách. Ca nương vừa phải giữ nhịp phách, vừa phải thể hiện kỹ thuật hát.
- Kép đàn: Người gảy đàn đáy. Tiếng đàn đáy không chỉ họa theo giọng hát mà còn dẫn dắt, đối thoại hoặc lấp đầy khoảng trống khi ca nương lấy hơi.
- Quan viên: Người thưởng thức, ngồi cầm trống chầu. Quan viên không tham gia tạo nhạc nền liên tục mà dùng tiếng trống để khen/chê hoặc chấm câu, định hướng cho buổi diễn.
Kỹ thuật thanh nhạc cực kỳ điêu luyện
Kỹ thuật hát của Ca trù (gọi là kỹ thuật nhả chữ, đổ hột) có độ khó rất cao và đòi hỏi sự tập luyện ròng rã nhiều năm:
- Hát ngậm miệng (ậm ừ): Ca nương có thể phát ra âm thanh vang, rõ lời ngay cả khi không mở to miệng.
- Đổ hột (nảy hạt): Kỹ thuật rung cổ họng để tạo ra các tràng âm thanh rền, nảy như những hạt ngọc rơi trên mâm đồng, đòi hỏi sự kiểm soát hơi bụng cực tốt.
- Ngắt chữ và giữ nhịp: Ca nương phải vừa hát vừa gõ phách. Đôi khi nhịp phách và nhịp hát lệch nhau nhưng cuối cùng vẫn quy về một điểm đồng điệu mà không bị phô phang.
Nhạc cụ độc bản và tối giản
Ca trù không dùng dàn nhạc hoành tráng mà chỉ dùng hai nhạc cụ có cấu tạo rất đặc biệt:
- Đàn đáy: Nhạc cụ do người Việt sáng tạo ra. Đàn có thùng hình thang đáy lớn nằm trên, cần đàn rất dài (khoảng 1,2m), chỉ có 3 dây tơ và phím đàn rất cao. Do phím cao nên kép đàn có thể bấm, nhấn, vuốt để tạo ra những âm thanh trầm đục, sâu lắng, mang đậm màu sắc u hoài.
- Phách: Gồm một bàn phách và hai dùi (một dùi bằng gỗ cứng gọi là dùi sừng, một dùi bằng tre gọi là dùi tre).
Giao thoa giữa Thơ và Nhạc
Ca trù gắn liền với thể thơ Hát nói. Lời ca trù không mang tính đại chúng mà giàu tính triết lý, ẩn dụ và điển tích, do các bậc vĩ nhân như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát hay Dương Khuê chắp bút.
Do đó, người hát ca trù không chỉ cần giọng hát tốt mà phải có tri thức cao để thấu cảm và chuyển tải được cái “thần” của văn bản thơ.
Ý nghĩa của nghệ thuật ca trù trong dòng chảy văn hóa Việt
Trải qua nhiều biến động, ý nghĩa của nghệ thuật ca trù vẫn nguyên vẹn giá trị và được giới nghiên cứu văn hóa đánh giá cao trên nhiều phương diện.
- Giá trị lịch sử và bác học: Ca trù là chiếc cầu nối lưu giữ ngôn ngữ, văn học cổ và tư duy thẩm mỹ của người Việt xưa qua nhiều thế kỷ. Nó phản ánh sinh động đời sống tinh thần của giới trí thức phong kiến Việt Nam.
- Giá trị xã hội và tính tri âm: Khác với các hình thức giải trí đại chúng, ca trù đề cao mối quan hệ “tri âm tri kỷ”. Tiếng trống chầu của quan viên đánh vào lòng trống (khen) hay tang trống (chê) là sự đối thoại nghệ thuật trực tiếp, minh bạch và đầy tôn trọng giữa người nghệ sĩ và khán giả.
- Niềm tự hào di sản quốc tế: Việc UNESCO vinh danh ca trù vào năm 2009 khẳng định vị thế độc đáo của âm nhạc truyền thống Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới, chứng minh người Việt có một nền âm nhạc bác học tinh tế không thua kém bất kỳ quốc gia nào.
Thực trạng và hành trình hồi sinh nghệ thuật ca trù đương đại
Sau khi được UNESCO ghi danh năm 2009, nghệ thuật ca trù đã có nhiều chuyển biến tích cực. Từ chỗ đối mặt với nguy cơ thất truyền khi số lượng nghệ nhân mai một, nhờ sự nỗ lực của Cục Di sản văn hóa và các nhà nghiên cứu, ca trù đang từng bước hồi sinh trong đời sống đương đại.
Hiện nay, trên khắp cả nước, hàng chục câu lạc bộ và giáo phường đã được khôi phục, duy trì sinh hoạt đều đặn như Giáo phường Ca trù Thái Hà, Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội, Ca trù Hải Phòng…
Bên cạnh công tác bảo tồn nguyên gốc, nhiều nghệ sĩ đang nỗ lực đưa ca trù đến gần hơn với khán giả đương đại. Tiêu biểu là ca nương Kiều Anh với MV Lá ngọc cành vàng ra mắt tháng 6/2026. Sản phẩm quy tụ hàng chục ca nương từ nhiều thế hệ, từ 12 tuổi đến gần 90 tuổi, như một cách tôn vinh và lan tỏa giá trị của di sản ca trù trong đời sống hiện đại.
Lời kết
Từ những làn điệu cổ vang lên nơi đình làng đến các không gian biểu diễn đương đại, nghệ thuật ca trù vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn bởi chiều sâu văn hóa và giá trị nghệ thuật độc đáo.
Không chỉ là một loại hình diễn xướng truyền thống, ca trù còn là ký ức, là bản sắc và là niềm tự hào của văn hóa Việt Nam. Hiểu và trân trọng ca trù cũng chính là góp phần gìn giữ một phần hồn cốt dân tộc trong dòng chảy của thời đại.