Múa Xòe – Nét Đẹp Văn Hóa Đặc Sắc Của Dân Tộc Thái

Múa xòe là điệu múa dân gian truyền thống của dân tộc Thái vùng Tây Bắc Việt Nam. Tên gọi “Xòe” xuất phát từ cách phát âm tiếng Thái, có nghĩa là “múa” hoặc “nhảy múa”. Năm 2021, Nghệ thuật Xòe Thái chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bài viết này của Blog Văn Hóa Việt Nam cung cấp thông tin toàn diện về nguồn gốc, ý nghĩa, các điệu xòe cổ và giá trị văn hóa đặc sắc của múa xòe dân tộc Thái.

Nguồn gốc và lịch sử hình thành nghệ thuật múa xòe dân tộc Thái

Nghệ thuật múa xòe của dân tộc Thái có lịch sử phát triển hàng trăm năm, bắt nguồn sâu xa từ môi trường lao động và không gian sinh hoạt cộng đồng tại vùng miền núi Tây Bắc.

Sự ra đời gắn liền với lao động sản xuất và sinh hoạt cộng đồng

Múa xòe hình thành khi người Thái khai phá đất đai, trồng lúa nước và định cư tại các thung lũng. Ban đầu, các động tác xòe mô phỏng lại những hành động trong lao động như phát nương, gặt lúa, múc nước hoặc mô phỏng nhịp bước chân mừng mùa bưởi, mừng nhà mới.

Qua thời gian, các động tác này được quy chuẩn hóa thành những vũ điệu có tính nghệ thuật cao.

Hành trình từ vũ điệu dân gian đến Di sản văn hóa UNESCO

Ban đầu, múa xòe được thực hiện tự phát trong các dịp lễ hội bản làng. Đến giữa thế kỷ 20, điệu múa này dần trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng cho vùng Tây Bắc Việt Nam.

Ngày 15/12/2021, tại Kỳ họp thứ 16 của Ủy ban Liên chính phủ Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO, “Nghệ thuật Xòe Thái” đã chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Ý nghĩa của điệu múa xòe

Đối với cộng đồng người Thái, múa xòe không đơn thuần là hoạt động giải trí mà chứa đựng nhiều giá trị văn hóa và tâm linh quan trọng.

Biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng và lòng hiếu khách

Trong tiếng Thái, “Xòe” (hay “Xe”) có nghĩa là múa. Tục ngữ Thái có câu: “Không xòe không vui, không xòe cây lúa không tốt, không xòe trai gái không thành đôi”. Điệu múa xòe thể hiện sự bình đẳng và lòng hiếu khách, bất kỳ ai, không phân biệt lứa tuổi, giới tính hay tộc người, khi tham gia vào vòng xòe đều nắm tay nhau chung một nhịp đập.

Giá trị tâm linh trong các lễ hội truyền thống

Múa xòe là phần không thể thiếu trong các nghi lễ tâm linh như Lễ Xên Mường (cúng Mường), Lễ Xên Bản (cúng Bản), Lễ Kin Pang Then.

Trong các dịp này, xòe là cầu nối để con người bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên, đất trời, cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và bản làng yên vui.

Phân loại các hình thức múa xòe

Múa xòe dân tộc Thái được chia thành ba hình thức chính:

• Xòe vòng 
• Xòe nghi lễ
• Xòe biểu diễn

6 điệu múa xòe cổ cơ bản làm nên hồn cốt nghệ thuật Thái

Nghệ thuật múa xòe Thái có 6 điệu xòe cổ gốc, làm nền tảng phát triển cho các vũ điệu dân gian Tây Bắc:

Tên tiếng Thái chuẩn	Dịch nghĩa	Ý nghĩa văn hóa
Khắm khăn mơi lẩu	Nâng khăn mời rượu	Thể hiện sự trân trọng, lòng hiếu khách và nét ứng xử tinh tế của người Thái.
Khắm khen	Nắm tay nhau	Điệu xòe cơ bản nhất, biểu thị tình đoàn kết, gắn kết cộng đồng không khoảng cách.
Nhôm khăn	Tung khăn	Điệu xòe rộn rã nhất, dùng để ăn mừng mùa màng bội thu hoặc nhà mới.
Đổn hôn	Bước tiến lùi	Thể hiện sự uyển chuyển nhưng kiên định, người này tiến người kia lùi nhịp nhàng.
Phá xí	Bổ bốn / Bước bốn	Tượng trưng cho bốn phương trời, nhắc nhở con người luôn hướng về nguồn cội.
Ỏm lọm tốp mư	Vòng tròn vỗ tay	Điệu xòe kết thúc cuộc vui, mọi người vừa đi vòng tròn vừa vỗ tay reo vui.

Trang phục và đạo cụ đặc trưng trong nghệ thuật múa xòe

Sự cuốn hút của các điệu múa xòe còn đến từ sự kết hợp hài hòa giữa trang phục truyền thống và các đạo cụ âm nhạc dân gian.

Áo Kơm, váy thêu và chiếc khăn Piêu truyền thống

Phụ nữ Thái khi múa xòe mặc trang phục truyền thống gồm áo Kơm ôm sát thân với hàng cúc bạc hình con bướm, váy dài màu tối gấu thêu tinh xảo, thắt lưng màu xanh lá cây hoặc hồng, kết hợp cùng chiếc khăn Piêu đội đầu rực rỡ. Trang phục này làm tôn lên sự mềm mại, uyển chuyển trong từng động tác múa.

Đàn Tính Tẩu, quả nhạc và các đạo cụ múa đi kèm

• Nhạc cụ: Đàn Tính Tẩu (đàn Tính), trống đại, chiêng, cồng và quả nhạc (mạ hính) đeo ở cổ chân hoặc tay.
• Đạo cụ: Khăn Piêu, quạt xòe, nón lá, hoặc nhạc cụ nhỏ cầm tay giúp tăng tính sống động cho màn biểu diễn.

Trải nghiệm múa xòe dân tộc Thái ở đâu?

Du khách muốn trực tiếp hòa mình vào không gian xòe Thái có thể ghé thăm các địa phương là nôi văn hóa của người Thái ở Tây Bắc.

Lễ hội Xòe Thái tại Yên Bái, Sơn La, Lai Châu và Điện Biên

• Mường Lo (Nghĩa Lộ, Yên Bái): Nơi thường xuyên diễn ra Lễ hội Văn hóa – Du lịch Mường Lo với các kỷ lục vòng xòe lớn nhất Việt Nam.
• Mộc Châu, Mai Sơn (Sơn La): Các bản du lịch cộng đồng như bản Áng, bản Mòng duy trì các đội xòe phục vụ du khách hàng đêm.
• Điện Biên và Lai Châu: Các dịp Lễ hội Hoa Ban (Điện Biên) hay Lễ hội Kin Pang Then (Lai Châu) đều tổ chức các hoạt động xòe quy mô lớn.

Lưu ý cho du khách khi tham gia vòng múa xòe

• Trang phục: Ăn mặc lịch sự, gọn gàng khi tham gia xòe nghi lễ tại các không gian tâm linh.
• Thái độ: Giữ tinh thần hòa đồng, cởi mở; làm theo sự hướng dẫn của các nghệ nhân hoặc người dẫn vòng xòe.
• Nghi thức: Tôn trọng các phong tục tập quán địa phương, đặc biệt khi nhận rượu mời trong điệu xòe Khắm khăn mơi lẩu.

Xem thêm: Giới Thiệu Về Hát Xoan Phú Thọ – Tinh Hoa Nghệ Thuật Từ Thời Đại Hùng Vượng

Kết luận

Nghệ thuật múa xòe của dân tộc Thái là giá trị văn hóa phi vật thể quý báu, phản ánh triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên và tinh thần đoàn kết cộng đồng sâu sắc.

Việc UNESCO công nhận múa xòe là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại không chỉ ghi nhận giá trị độc đáo của điệu múa này mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại mới.