Hát Xoan Phú Thọ là loại hình dân ca lễ nghi phong tục đặc sắc, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương tại vùng đất Tổ. Bài viết này của Blog Văn Hóa Việt Nam sẽ giới thiệu chi tiết về nguồn gốc, cấu trúc trình diễn, tổ chức phường Xoan và giá trị bảo tồn của di sản văn hóa phi vật thể này.
Hát Xoan Phú Thọ là gì?
Hát Xoan (còn gọi là hát Xuân, hát Cửa đình hay hát Lãi Lèn) là hình thức nghệ thuật trình diễn cộng đồng kết hợp giữa hát, múa, gõ trống và phách. Tên gọi “Xoan” là cách đọc chệch từ chữ “Xuân”, bắt nguồn từ thói quen trình diễn vào mùa xuân để cầu mong một năm mới may mắn, mùa màng bội thu.
Mối liên hệ đặc biệt với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
Hát Xoan gắn liền với việc thực hành tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và các vị thần linh, Thành hoàng làng. Trình diễn hát Xoan nhằm thể hiện lòng biết ơn tổ tiên, cầu quốc thái dân an và thắt chặt mối quan hệ kết nghĩa giữa các làng xã (kết chạ).
Hát xoan phú thọ được UNESCO công nhận năm 2011
Ngày 24/11/2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan Phú Thọ vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp do nguy cơ mai một.
Đến ngày 08/12/2017, nhờ nỗ lực phục hồi và truyền dạy của cộng đồng, UNESCO đã chính thức đưa Hát Xoan ra khỏi danh sách này và ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nguồn gốc và lịch sử hình thành nghệ thuật Hát Xoan
Nguồn gốc của hát Xoan được lưu truyền qua các truyền thuyết dân gian và khẳng định qua quá trình tồn tại lâu đời cùng lịch sử dân tộc.
Huyền thoại Hát Xoan thời các Vua Hùng dựng nước
Theo truyền thuyết dân gian địa phương, hát Xoan ra đời từ thời các Vua Hùng. Lời ca và điệu múa xuất phát từ việc vui chơi, dạy hát cho trẻ nhỏ hoặc hát mừng vợ Vua Hùng sinh nở, tạo nền móng cho hình thức hát nghi lễ mừng xuân sau này.
Quá trình phát triển và lưu giữ qua các thế hệ nghệ nhân Đất Tổ
Trải qua nhiều biến động lịch sử, hát Xoan được duy trì theo phương thức truyền khẩu. Các nghệ nhân lão luyện trong các họ Xoan, phường Xoan đã trực tiếp lưu giữ bài bản, phong cách trình diễn và truyền lại cho các thế hệ kế cận.
Điểm đặc sắc trong cấu trúc trình diễn Hát Xoan Phú Thọ
Trình diễn Hát Xoan Tuân theo một trật tự nghi lễ bắt buộc gồm 3 chặng hát liên hoàn. Sự chuyển biến từ tính chất linh thiêng, trang nghiêm sang mô tả đời sống lao động và kết thúc bằng không khí giao duyên vui tươi tạo nên cấu trúc tổng thể hoàn chỉnh.
Chặng 1: Hát nghi lễ (Hát thờ thần linh và Vua Hùng)
Chặng hát mở đầu diễn ra trang nghiêm trước cửa đình hoặc miếu làng. Mục đích chính của chặng này là thực hành tín ngưỡng, xin phép thần linh và khấn nguyện cho cộng đồng.
- Quy trình thực hiện: Nghệ nhân thực hiện các nghi thức dâng hương, dâng rượu và thể hiện các bài hát mở đầu theo thứ tự cố định.
- Các bài hát tiêu biểu: Giáo trống (đánh trống trình diện), Giáo pháo, Thơ nhang (đọc thơ khấn nguyện khi dâng hương) và Đóng đám (nghi thức khép lại phần lễ).
- Đặc trưng: Lời ca mang tính chất chúc tụng, cầu mong quốc thái dân an, thời tiết thuận hòa và mùa màng bội thu.
Chặng 2: Hát quả cách (14 quả cách – Kể chuyện đời sống và lịch sử)
Đây là phần cốt lõi của nghệ thuật Hát Xoan, thể hiện trình độ thơ ca và âm nhạc cao nhất của các nghệ nhân. “Quả” là bài, “Cách” là hình thức hoặc điệu hát.
- Cấu trúc bài hát: Mỗi quả cách gồm 3 phần rõ rệt:
- Giáo cách (lời mở đầu giới thiệu chủ đề)
- Chính cách (nội dung chính của bài)
- Hát kết (hoặc Múa kết – đoạn kết thúc).
- Nội dung 14 quả cách: Được chia thành các nhóm chủ đề rõ ràng:
- Mô tả thiên nhiên & Phong cảnh: Xoan thời cách, Kiều giang cách.
- Nghề nghiệp & Đời sống lao động: Tứ dân cách (sĩ, nông, công, thương), Ngư giang cách (nghề đánh cá).
- Lịch sử & Huyền thoại: Chủ tễ cách, Nhàn ngâm cách.
- Hình thức trình diễn: Kép nam hát dẫn (chủ xướng), các cô đào hát lót (hát họa) kết hợp gõ phách tre và thực hiện các điệu múa minh họa đơn giản.
Chặng 3: Hát giao duyên/Hát hội (Không khí vui tươi, trao duyên nam nữ)
Chặng cuối cùng nhắm tới tính chất sinh hoạt cộng đồng, không gian rộn rã, giao lưu giữa phường Xoan và dân làng.
- Đối tượng tham gia: Các cô đào của phường Xoan hát đối đáp cùng các nam thanh niên trong làng cổ.
- Các điệu hát nổi bật:
- Xin huê – Cài huê (Đố huê): Điệu hát trao duyên đặc trưng, nơi nam thanh niên và các cô đào mượn hình ảnh bông hoa để tỏ tình, kết duyên.
- Mó cá: Tiết mục diễn xướng tập thể vui nhộn, mô phỏng cảnh đánh bắt cá và giao lưu hóm hỉnh.
- Bỏ bộ: Vừa hát vừa diễn xướng các động tác sinh hoạt đời thường đầy sinh động.
- Đặc trưng: Tiết tấu âm nhạc nhanh, sôi nổi, ngôn từ bình dị và sử dụng nhiều động tác múa hóm hỉnh, giàu tính tương tác.
Tổ chức phường Xoan và trang phục, nhạc cụ đặc trưng
Sự tồn tại của hát Xoan phụ thuộc vào cấu trúc tổ chức chặt chẽ cùng các yếu tố trang phục, nhạc cụ mang tính truyền thống.
Vai trò của Trùm Xoan, Kép và Cô đào trong phường Xoan
Phường Xoan là tổ chức nghệ thuật làng xã mang tính cha truyền con nối.
- Trùm Xoan: Người đứng đầu phường, chịu trách nhiệm quản lý, giữ gìn bài bản, lựa chọn và truyền dạy đệ tử.
- Kép (Nam): Đảm nhận việc đánh trống, gõ phách, hát dẫn và làm trụ cột cho các tiết mục.
- Cô đào (Nữ): Đảm nhận việc hát lót, hát đối đáp và thực hiện các điệu múa.
Nhạc cụ mộc mạc trong Hát Xoan
Âm nhạc trong hát Xoan không sử dụng dàn nhạc phức tạp mà chỉ dùng các nhạc cụ gõ mộc mạc gồm:
- Trống lớn (trống cái) giữ nhịp chính.
- Trống nhỏ (trống con) do kép nam đeo trước bụng để đánh tạo giai điệu.
- Phách tre do các cô đào gõ giữ nhịp trong lúc hát và múa.
Trang phục truyền thống đơn sơ mà tinh tế của các nghệ nhân
Trang phục của phường Xoan mang phong cách cổ truyền miền Bắc:
- Nam (Kép): Mặc áo the dài, quần trắng, đầu quấn khăn xếp.
- Nữ (Đào): Mặc áo tứ thân, áo cánh tơ tằm, đeo yếm, đầu đội khăn thâm/khăn vấn, thắt lưng màu.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa của Hát Xoan trong đời sống hiện đại
Hát Xoan không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn đóng vai trò quan trọng trong phát triển văn hóa – xã hội hiện nay.
Giá trị tâm linh, lịch sử và nghệ thuật dân gian
Hát Xoan là kho tàng lưu giữ tri thức dân gian, ngôn ngữ cổ và thể loại văn học dân tộc. Tác phẩm phản ánh tư tưởng “uống nước nhớ nguồn”, củng cố tính đoàn kết cộng đồng thông qua nghi lễ thờ cúng tổ tiên.
Công tác bảo tồn và đưa Hát Xoan vào du lịch Phú Thọ
Hiện nay, Phú Thọ đã triển khai nhiều chương trình đưa hát Xoan vào giảng dạy tại trường học và thành lập các câu lạc bộ. Đồng thời, tỉnh phát triển mô hình “Hát Xoan làng cổ” phục vụ du khách, biến di sản thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.
Xem Hát Xoan Phú Thọ ở đâu? Gợi ý địa điểm và thời gian
Để trải nghiệm trọn vẹn không gian diễn xướng nguyên bản của Hát Xoan, du khách có thể ghé thăm các làng Xoan cổ tại vùng Đất Tổ.
Các làng Xoan cổ nổi tiếng
Hiện nay, 4 phường Xoan cổ gốc vẫn đang bền bỉ gìn giữ di sản, tập trung chủ yếu tại TP. Việt Trì, tỉnh Phú Thọ:
- Phường Xoan An Thái (xã Phượng Lâu)
- Phường Xoan Thét (xã Kim Đức)
- Phường Xoan Phù Đức (xã Kim Đức)
- Phường Xoan Kim Đái (xã Kim Đức)
Các không gian diễn xướng di sản gốc tiêu biểu bao gồm: Miếu Lãi Lèn (nơi thờ Tổ nghề Hát Xoan), đình Thét, đình Kim Đới (xã Kim Đức) và đình Hùng Lô (xã Hùng Lô).
Các dịp lễ hội và thời gian trải nghiệm thực tế
Từ mùng 1 đến mùng 5 Tết Âm lịch, các phường Xoan thực hiện tập tục Khai xuân theo nghi lễ truyền thống nội bộ, tuần tự tế lễ và trình diễn tại đình làng, đình Kim Đới, miếu Lãi Lèn, đình Thét rồi lên Đền Hùng.
Đối với du khách muốn thưởng thức không khí biểu diễn công cộng sôi động nhất, thời điểm lý tưởng là Tuần văn hóa Lễ hội Đền Hùng từ mùng 5 đến mùng 10 tháng 3 Âm lịch.
Ngoài các dịp lễ Tết, khách du lịch theo đoàn vẫn có thể đăng ký thưởng thức Hát Xoan quanh năm tại miếu Lãi Lèn hoặc đình Hùng Lô thông qua các tour du lịch di sản Hát Xoan làng cổ của địa phương.
Xem thêm: Giới Thiệu Về Dân Ca Ví Dặm Nghệ Tĩnh: Nguồn Gốc, Đặc Điểm Và 10 Bài Hát Hay Nhất
Lời kết
Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là mạch nối tâm linh linh thiêng kết nối người dân Đất Tổ với cội nguồn dân tộc. Việc tìm hiểu, thưởng thức và lan tỏa Hát Xoan chính là cách thiết thực nhất để cùng cộng đồng gìn giữ nét đẹp văn hóa ngàn đời của dân tộc Việt Nam.